Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1576 r.


Źródło: AGAD, ASK I 5, k. 449-573.

Tytuł: Regesta exactionis pu-|blicarum contribution[um] | pro Anno Do[min]i 1576 | laudatae | [mniejszymi literami] Sub praefectura generosi domini | Ioachimi Bukowieczki, in Brody etc. | heredis, ac earu[n]dem contributionum, in palatinatu Posn[aniensi] exactoris | [przerwa] Posnaniensis d[istri]ctus [k. 450a].

Treść: k. 449: napis 1576 | Taryffa Pob[o]rowa | Wo[iewod]ztwa Poznanski[e]go | czerwonym pismem No 602; k. 450a: tytuł; k. 450-539: rejestr poboru łanowego ze wsi; k. 539v-541: rejestr poboru z młynów konurbacji poznańskiej; k. 542-543: rejestr poboru czopowego z dziewięciu wsi powiatu poznańskiego; k. 544-573: rejestr poboru z miast województwa poznańskiego.

Uniwersał: Na mocy postanowień zjazdu jędrzejowskiego z 28 stycznia 1576 r. pobór odbyć się miał na zasadach opisanych w uniwersale poborowym wydanym na sejmie lubelskim w 1569 r. Decyzję zjazdu potwierdził Stefan Batory podczas sejmu walnego w Krakowie 30 maja 1576 r. VL, t. 2, s. 102-106, 140-142, 155-157; VC, t. 2, vol. 1, s. 256-263, 341-344, 375-378.

Opis: Stanowiący podstawę źródłową niniejszej edycji rejestr poboru nadzwyczajnego z 1576 r. zawiera 784 zapiski dotyczące 680 punktów osadniczych, w przeważającej większości znajdujących się w granicach administracyjnych dawnego powiatu poznańskiego. W liczbie tej znaleźć można jednak 3 osady z terenu powiatu kościańskiego oraz 8 osad z terenów powiatów województwa kaliskiego: gnieźnieńskiego, kcyńskiego i pyzdrskiego. Po odjęciu tych miejscowości w rejestrze pojawiają się zapiski dotyczące 669 punktów osadniczych położonych w powiecie poznańskim. W porównaniu z innymi rejestrami w interesującym spisie jest stosunkowo dużo wpisów nie zawierających żadnych danych poza nazwą miejscowości, z których miano pobrać opłaty. Dotyczy to 159 zapisek, czyli 20% wszystkich wpisów.

W źródle tym zamieszczono przede wszystkim informacje dotyczące liczby łanów, młynów i karczem, z których dokonano opłat, oraz informacje o zagrodnikach, komornikach, rzadziej rybakach czy rzemieślnikach – jest to główny zrąb wiadomości pochodzących z rejestru.

Osobą odpowiedzialną za przeprowadzenie rejestru był Joachim Bukowiecki h. Drogosław, dziedzic w Brodach, nazywany w źródłach surogatorem, burgrabią ziemskim i podstarościm grodu poznańskiego, zmarły między 1583 a 1591 r. [1]

Rejestr wpisany w przeważającej większości po łacinie, polskie wyrazy dotyczą głównie rodzajów młynów i innych urządzeń gospodarczych (korzecznik [k. 450v, 453, 465 i in.], walnik [k. 461v], folyusz [k. 525v]) oraz ich nazw własnych (przede wszystkim nazw młynów). Ma charakter tekstowo-tabelaryczny. Podzielony jest względem parafii, ułożonych na ogół w ciągu alfabetycznym. Osady stanowiące siedziby parafii zostały wyszczególnione poprzez napisanie ich nazw większymi literami oraz dopisanie do nich skrótu Pa, najczęściej stosowanego w rejestrze. Zamieszczone informacje dotyczą od jednej do czterech-pięciu osad na poszczególnej karcie. Na dole każdej karty dokonywano podsumowania zebranych pieniędzy z wymienionych na danej stronie osad.

Rejestr spisany został jedną ręką, starannym pismem z drugiej połowy XVI w. Stan zachowania źródła (np. brak skreśleń czy poprawek) pozwala wnioskować, że omawiany rejestr jest czystopisem. Dopiski innym atramentem bardzo rzadkie w części dotyczącej poboru ze wsi (k. 496, 504, 525, 535), częstsze we fragmencie dotyczącym miast (np. k. 548 i dalej), wpisane zostały jednak tą samą ręką.

Pobór przeprowadzony został w okresie 16 czerwca – 4 września 1576 r. Jednakże w dziewięciu przypadkach wpisana w rejestrze data (osiem przypadków z marca i jeden z kwietnia) mogą wskazywać albo na opóźnienia w płaceniu, albo na wcześniejszy pobór jakichś zaległych powinności. Zdecydowałem się podać w dacie rok 1577, jednak nie mam w stosunku do takiej interpretacji całkowitej pewności.

Kilkukrotnie zdarzyło się, że łączono sumę poboru z działów w danej wsi (Wróblewo [k. 453v], Kłodzisko [tamże], Pierwoszewo [k. 454], dwa z trzech działów w Gębicach [k. 467], Kępa [k. 511]) lub z dwóch wsi należących do tego samego właściciela (Policko i Janowo Polickich [k. 503], Gotartowo i Pęckowo prepozyta poznańskiego [k. 521]).

Uwagi redakcyjne: W kolumnie „Varia” wpisywano różnego rodzaju informacje, których nie dało się przyporządkować do poszczególnych kolumn. Ponadto w nawiasach kwadratowych wpisywano uwagi edytującego źródło. Zgodnie z założeniami wydawniczymi, nie wpisano poboru czopowego z kilku wsi powiatu poznańskiego, znajdującego się na k. 542-543. Opłaty czopowego z miast zamieszczono w formie źródłowej w kolumnie „Varia”. W sytuacji, gdy nie potrafiłem odczytać zapiski, słowo zaznaczałem wielokropkiem i znakiem zapytania w nawiasach kwadratowych, gdy odczyt był niepewny – tylko za pomocą znaku zapytania w nawiasach kwadratowych. Zgodnie z praktyką edycji rejestrów poborowych literę ę (e caudata) znormalizowałem do odpowiadającego mu dyftongu ae.



[1] W. Dworzaczek, Teki Dworzaczka. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów wielkiej własności w Wielkopolsce, Kórnik-Poznań 2004, s. 34 zakresu Bronowscy – Bzowscy.

Michał Słomski


Autorzy: Anna Dunin-Wąsowicz, Michał Słomski, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Michał Słomski
Skolacjonowanie: Anna Dunin-Wąsowicz
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.