Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1553 r.


Źródło: ASK I 5, k. 154-184.

Tytuł i wstęp: Contribucionum regalium Anni Domini 1553 regestrum. Palatinatus Poznaniensis contribucionum regalium regestrum; Piotrkovie in convencione generali Anno Domini 1552 laudata, quarum generosus dominus Jacobum Rokossowsky in eodem palatinatu erat exactor solucioque prefate contribucionis talis constituta est:

[kategoria]gr.
ab aratro vel cmetone sive illud aratrum cmeth[onalis] sive oppidanorum similiter2 [!]
a manso sculteti12
a manso nobilis agrum colenti12
a taberna manualis6
a molendinum hereditarium vel walne rota12
a molendinum korzecznyky rota6
a ventilibus molendinibus hereditarii12
a ventilibus molendinibus doroczne6
a folusch hereditario12
a folusch annuali6
a serra hereditaria12
a serra annualis6
a minera hereditaria12
a minera anniversaria6
exactio civilis integra ducillorum proventus more solito
a foro Iudeorum20
et a marca 1 census reempticii2

solvi[?] laudati sunt. Districtus Pozn[anensis] primum”

(tytuł i wstęp z taryfami zajmują strony recto i verso k. 153, zapisany kursywą o zmiennej wielkości: pierwsze dwa wiersze niskie, następnie dwa wysokie, reszta tytułu średniej wielkości, a taryfy drobnym pismem. Na stronie verso dokończenie taryf i pod nimi, na środku, dopisek dużymi, lecz niestarannymi literami.)

[stawka 2 gr. za łan to na pewno omyłka pisarska - w całym rejestrze odnotowywano wpłaty po 12 gr., zgodnie z uniwersałem]

Treść:k. 153r-v tytuł; k. 154-171 rejestr łanowego według parafii, k. 171r-v pobór łanowy z parafii poznańskich, k. 172 młyny wokół Poznania, k. 173r-v retenty (Villarum descripcio de quibus contribucionum regalium tamen rata prima est soluta) z podsumowaniem, k. 174-176 spis miast (Exactionum civilium integrarum alias schosow Anno Domini 1553 in convencione generali Piotrkoviensis laudatorum descripcio hic sequitur), k. 177-181 czopowe z miast, k. 182-183 czopowe ze wsi, k. 184 podatek od Żydów, k. 185 notatka o ziemi wałeckiej (in Walcensi districtu toto anno prefato domini 1553 contribuciones regales [...tekst skreślony] incole non solverunt), k. 186r-v podsumowanie rejestru, k. 187 powtórzenie notatki o ziemi wałeckiej i retenty czopowego.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 9-11; VC, t. 2, vol. 1 s. 56-59.

Opis: Rejestr pisany jest w całości po łacinie. Ma układ tabelaryczno-tekstowy: około połowy szerokości strony zajmuje kolumna tekstowa. Tu zamieszczone są w kolejnych wierszach miejscowości lub ich działy własnościowe (te zazwyczaj z podanym nazwiskiem lub nazwą właściciela), zwykle z formułą „utramque ratam solvit de”, czasem z innymi, dodatkowymi zapiskami. Parafie są wydzielone nagłówkiem, pisanym znacznie większymi literami. Zawiera on nazwę parafii i skrót samego słowa „parochia” lub, traktowane jako ekwiwalent, określenie miejskiego charakteru osady parafialnej („oppidum”, „civitas”), wyjątkowo zdarzają się inne dopiski, jak „Slupi episcopi Poznanensis parochia” (k. 167). Między parafiami jest zachowany równomierny odstęp. Po prawej stronie widnieje pięć kolumn liczbowych: „Cmethonales mansi”, „Scultetiales mansi”, „Tabernae”, „Walne rote”, „Annuales rote”. Na prawo od nich zdarza się (np. Trzciel, k. 169) dopisek nt. nietypowych rodzajów kół młyńskich, jak rudne czy folusze. Podsumowanie na dole strony (nieobjęte niniejszą edycją) zawiera liczbę jednostek z danej kategorii, zapłaconą od niej łączną kwotę, oraz sumę wszystkich wpłat z danej strony. Bardzo konsekwentny układ tekstu, brak zbędnych odstępów lub sytuacji niedostatku miejsca, oraz brak pustych wpisów wskazują jednoznacznie, że jest to czystopis.

Spis miejscowości ma typowy układ: parafie ułożone są w porządku alfabetycznym według ich pierwszej litery. Wyjątkiem są parafie wokół Starego Miasta Poznania (św. św. Jana, Marcina i Wojciecha), umieszczone na końcu. Po wpłatach od wsi następuje dział charakterystyczny dla rejestrów powiatu poznańskiego: wykaz młynów „circa Posnaniam”. Spis miast jest bardzo ubogi w treść, obejmuje tylko sumę uiszczonego szosu oraz – w przypadku częściowego lub pełnego zwolnienia z tej opłaty – wyjaśnienie tej sytuacji. Bardziej rozbudowany jest rejestr czopowego z miast i wsi, nieobjęty niniejszą edycją. Po nim następuje spis podatku pobranego od Żydów, płacony po florenie od ogniska domowego.

Na karcie 186r-v znajduje się podsumowanie poboru z całego powiatu według kolumn z jego pierwszej części: 3059,25 łanów kmiecych, 152 sołtysie, 367 karczem, 76 „młynów” (w rzeczywistości kół) dziedzicznych i walnych, 129 dorocznych, ponadto dwa koła rudne i dwa folusze. Łącznie od tych dóbr zapłacono w dwóch ratach 1415 fl. 9 gr. Dalej następuje podsumowanie kolejnych części: spisu opłat pierwszej raty (41,5 łana kmiecego, 7 karczem, 2 koła doroczne – 9 fl. 6 gr.), szosu (563 fl. 16 gr.), czopowego (2427 fl. 12,5 gr.) i Żydów (154 fl.). Łączna suma poboru wyniosła 4569 fl. 11,5 gr. Wśród wymienionych na następnej karcie opłat zaległych (retenta) widnieją dwa miasta (Mosina i Trzciel) i dwa klasztory (Paradyż i Łagów).

Uwagi redakcyjne do edycji rejestru: Rejestr jest czytelny, a bardzo przejrzysty i uporządkowany układ treści sprawia, iż przeniesienie danych do arkuszy kalkulacyjnych nie przysporzyło problemów interpretacyjnych.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.