Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1580 r.


Źródło: ASK I 6, k. 188-337v.

Tytuł: Regestrum contributionis Sacrae Regiae Maiestatis districtus Costensis in conventione regni generali Warschoviensi imperatae anno Domini 1580 imperatae. [Wpisany antykwą, na górze k. 188.]

Treść: k. 188 tytuł; k. 188-328v pobór ze wsi; k. 328 podsumowanie poboru z wsi; k. 329-337v pobór z miast (w tym czopowe).

Uniwersał: VL, t. 2, s. 198-206; VC, t. 2, vol. 1, s. 432-443.

Wydanie: ŹD, s. 59-96.

Opis: Rejestr został spisany po łacinie, z wyjątkiem kilku terminów polskich (czopowe, korzecznik, walnik) i fragmentu wpisu dotyczącego Obry (Item od pieli o iednym kolie gr. 15, k. 263). W rejestrze można wyróżnić maksymalnie trzy ręce, które wydają się odpowiadać fazom powstawania rękopisu. Odrębność pierwszej wobec drugiej nie jest jednak pewna. Wynika to z faktu, że pierwsza ręka stworzyła strukturę rękopisu; wpisywała ona bowiem nazwy miejscowości, zanim powstały właściwe zapiski – antykwą nazwy miejscowości parafialnych, italiką pozostałych. Na wcześniejsze narzucenie tej struktury wskazuje nie tylko odrębność kroju pisma, ale także duża ilość miejsca między kolejnymi wpisami, która nie zawsze była wypełni wykorzystywana, i zastosowanie wyraźnie innego atramentu w nagłówkach. Nie można jednak zakładać jej pewnej odrębności względem ręki drugiej odpowiadającej za tekst wpisów, nazwy miejscowości mogły być intencjonalnie wyróżnione przez tego samego pisarza. Druga ręka wpisała staranną italiką większość właściwych zapisek. Uzupełnienia dodała trzecia ręka (również italika, mniej staranna, ale nie sprawiająca problemów), jej autorstwa jest większość wpisów z datą wpłaty ze stycznia 1581 r. (druga ręka wpisała tylko jedną na k. 207v) i spora część informacji o czopowym, a także podsumowania na dole strony (opodatkowane kategorie i łączny podatek). Od pierwszych stron rejestru karty rękopisu są uszkodzone na dole strony, nie spowodowało to jednak większych strat w warstwie merytorycznej. Uszkodzenia dotyczą tylko podsumowań danej strony i z kolejnymi kratami są coraz mniejsze, a na k. 229 nie wpływają już na odczyt rękopisu. Rejestr ma strukturę tekstową. Wsie są uszeregowane w ramach parafii, te zaś mają układ alfabetyczny. W rejestrze występuje znak ƶ, jednak pisarz nie przypisał mu odrębnej wartości fonetycznej względem z. Kreska ma pełni rolę ozdobnika (zob. k. 327 Żytowiecko i Żytowiecki; k. 328 Żabno i Żabiński).

W rękopisie między kolejnymi stronami rejestru znalazły się też wklejki z rekognicjami (k. 266-267, 273, 282, 312), których jednak w edycji nie uwzględniono, jako że są one osobnym materiałem źródłowym wobec rejestrów poborowych.

W rejestrze wymieniono 599 miejscowości, jednak tylko 18 miast z 25, które zazwyczaj pojawiają się w rejestrach. W 31 wpisach nie podano żadnych danych.

Uwagi redakcyjne: Ze względu na zastosowanie przez pisarza charakterystycznego stylu pisma dla miejscowości parafialnych, to ona decydowała o zaznaczeniu zmiany parafii, nawet jeżeli nie zostało to oznaczone określeniem Parro[chialis]. Porównanie z innymi rejestrami wykazało słuszność tego podejścia. W edycji nie odnotowywano pustych wpisów dotyczących miast, które sygnalizowały tylko zmianę miejscowości parafialnej i nie oznaczały pominięcia jakichś danych. Karczmarze w tym rejestrze byli opodatkowywani nawet przy braku ziemi, ze stawkami analogicznymi jak zagrodnicy (z ogrodem lub bez). W takich wypadkach oznaczano w kolumnie „obiekty” w nawiasie kwadratowym obecność karczmy i w kolumnie „varia” wpisywano odpowiednią informację źródłową. W rejestrze pojawiają się też rataje dworscy (aratoris curiae), płacący połowę stawki ustanowionej w uniwersale. Wpisywano ich liczbę w kolumnie „rataje” i w kolumnie „varia” podawano odpowiednią informację źródłową. Pobór z miast pisarz połączył z czopowym, rozwiązanie tej kwestii zob. wstęp do rejestru z 1565 r.

Jeżeli przy wpisie z drugiego lub kolejnego działu brakowało daty, to uzupełniano ją na podstawie poprzedniego wpisu o wcześniejszym dziale. Takie postępowanie znajduje swoje uzasadnienie. Mianowicie w porównaniu do rejestru kościańskiego z 1565 pomijanie dat jest bardzo rzadkie. Zawsze jest to związane brakiem danych we wpisie lub tym, że jest to kolejny dział w danej wsi; mamy więc stałą tendencję i świadomy zabieg. W tym drugim wypadku uzupełnienie na podstawie daty z poprzedniego działu potwierdza tendencja obserwowana przy datach wpłat z działów tych samych właścicieli w różnych wsiach. Konkretny właściciel dokonywał wpłaty ze wszystkich swoich majętności tego samego dnia (względnie dwóch różnych dniach, jeżeli posiadał duży majątek). Porównując pewne i rekonstruowane daty wpłat tych samych właścicieli można zaobserwować zgodność tych drugich z obserwowanym zjawiskiem.

Arkadiusz Borek


Autorzy: Arkadiusz Borek, Krzysztof Chłapowski, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Arkadiusz Borek
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat kościański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.