Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Powiat kaliski w drugiej połowie XVI w.

Powiat kaliski był jednym z sześciu powiatów województwa kaliskiego w XVI w. i zajmował on południowo-wschodnią i południową część województwa kaliskiego. Od tej strony powiat kaliski graniczył z województwem sieradzkim (powiat sieradzki), a od południa z ziemią wieluńską (powiat ostrzeszowski). Południowo-zachodnią część powiatu kaliskiego stanowiła granica państwowa ze Śląskiem na odcinku od rzeki Barycz aż do miasta Zduny. Na zachodzie graniczył on z powiatem pyzdrskim, a od północnego-wschodu z powiatem konińskim. Powiat kaliski obejmował praktycznie dorzecze górnej i środkowej Prosny i zajmował - według obliczeń Zakładu Atlasu Historycznego PAN - ok. 3 304 km2 powierzchni (Adolf Pawiński określa powierzchnię powiatu kaliskiego na 3 318 km2, Konstanty Hładyłowicz na 3 300 km2, a Leon Polaszewski na 3 080 km2)[1] co plasuje go na 3 miejscu pod względem powierzchni w Wielkopolsce (po powiecie poznańskim i kościańskim).

Dla II połowy XVI wieku potwierdziliśmy istnienie 459 punktów osadniczych w powiecie kaliskim. Z liczby tej 16 to miasta - przy czym Kwiatków i Korab wzbudzają wątpliwości w określeniu ich miejskiego charakteru. 11 z nich stanowiło własność szlachecką (Chocz [w XVI w. Chodecz], Dobrzyca, Iwanowice, Korab, Koźminek, Kwiatków [Kwiatkowo], Ostrów Wielkopolski [Ostrów], Pleszew [Pleszów], Raszków [Raszkowo], Sobótka [Sobótka Wielka] oraz Zduny); królewskie były 4 miasta (Kalisz, Odolanów [Odalanów], Stawiszyn, Sulmirzyce [Sulimierzyce] i tylko jedno miasto duchowne (Opatówek).

Zdecydowana większość miejscowości w powiecie kaliskim to własność szlachecka - 366 osad (79,7%); w dalszej kolejności plasują się: własność duchowna - 40 osad (8,7%), królewska - 28 (6,1%)[2] oraz własność miejska - 9 osad (1,9%). Własność o charakterze mieszanym ustaliliśmy dla 13 wsi (2,8%), przy czym w dwóch przypadkach były to 3 działy: Stare Miasto (część królewska, duchowna i miejska) oraz Tyniec (część duchowna, miejska i szlachecka).

Pod względem charakteru osad stwierdziliśmy istnienie w powiecie kaliskim w II połowie XVI w.: 25 folwarków, 2 kuźnic, 4 młynów, a także 19 pustek z własnymi nazwami.

Powiat kaliski (87 siedzib parafii) należał do archidiakonatu kaliskiego diecezji gnieźnieńskiej. Jedynie w południowo-zachodniej części powiatu kaliskiego dekanat krotoszyński został oddzielony przez część należącą do archidiakonatu śremskiego diecezji poznańskiej (m.in.: parafie Ostrów, Odolanów, Raszków).



[1] Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisana przez Adolfa Pawińskiego, t. 1: Wielkopolska (Źródła Dziejowe, t. 12), Warszawa 1883, s. 50; K.J. Hładyłowicz, Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku, Lwów 1932, s. 79; L. Polaszewski, Własność feudalna w województwie kaliskim w XVI w., Poznań 1976, s. 25 oraz tabela nr 6 (s. 64).

[2] "Do największych kompleksów majątkowych na tym terenie należało starostwo odolanowskie, dalej stawiszyńskie oraz dwie kilkuwioskowe dzierżawy: russowska i blizanowska. Ponadto istniało kilka pojedynczych wsi królewskich, nie licząc sołectw i wybraniectw wydzierżawionych osobno. Starostwo kaliskie należało do najmniejszych jednostek gospodarczych (...)", zob.: Inwentarz starostwa kaliskiego z 1628 r., przygotował do druku i wstępem zaopatrzył Andrzej Nowak, "Rocznik Kaliski", t. 37, Kalisz 2011, s. 114; por. także: Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. I, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzko-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961, s. XXXV-XXXIX.

Jarosław Suproniuk


Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1552 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1563 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1564 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1565 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1579 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1580 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1591 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.