Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.


Powiat gnieźnieński od północy graniczył z kcyńskim. W części środkowej i wschodniej oba powiaty oddzielała rzeka Wełna. Natomiast na odcinku wschodnim, gdzie nie było takiej naturalnej granicy, biegła ona w sposób bardzo nieregularny. Leżąca w głębi Pałuk Chomiąża – nazywana czasem Księżą w odróżnieniu od Szlacheckiej – była konsekwentnie zaliczana do gnieźnieńskiego, natomiast wewnątrz tego ostatniego znajdowały się enklawy kcyńskie: Ryszewo z Ryszewkiem oraz Radłowo. Na wschodzie powiat graniczył z województwami inowrocławskim oraz brzesko-kujawskim. Na południu na krótkim, lecz bardzo krętym odcinku stykał się z powiatem konińskim. Czartowo było enklawą tego ostatniego wewnątrz terytorium gnieźnieńskiego. Większa część granicy południowej to styk z powiatem pyzdrskim. Na zachód od gnieźnieńskiego leżał powiat poznański w województwie o tejże nazwie. W jego skład wchodziła także parafialna wieś Lechnino, otoczona osadami gnieźnieńskimi.

>Powiat gnieźnieński był największym spośród sześciu wchodzących w skład województwa kaliskiego. Zajmował obszar ponad 3100 km2. Dotąd zlokalizowano na jego terenie 505 miejscowości, z czego 477 występuje w rejestrach poborowych. Nie są tu uwzględnione osady opustoszałe, choć są one wymieniane w podstawowych źródłach: rejestrach poborowych (bez wpłat – 3 przypadki) oraz wizytacjach i księgach sądowych (11 toponimów, zwykle określanych jako pustki względnie desertae). 22 miejscowości miały prawa miejskie, przy czym poza stołecznym Gnieznem były to ośrodki małe. Zidentyfikowano 8 osad młyńskich i jedną karczemną.

Większość spośród tutejszych 92 parafii należała do archidiecezji gnieźnieńskiej. Jedynie w zachodniej części powiatu cztery kościoły parafialne podlegały biskupstwu poznańskiemu, a trzy kolejne parafie tejże diecezji obejmowały również osady gnieźnieńskie. Większość obszaru powiatu znajdowała się w obrębie trzech dekanatów gnieźnieńskich: św. Michała, św. Piotra i Świętej Trójcy.

Ponad jedna czwarta osad, w tym sześć miast, była własnością instytucji kościelnych, przede wszystkim biskupa i kapituły gnieźnieńskiej, następnie opactw kanoników regularnych w Trzemesznie, benedyktynów w Mogilnie i cystersów w Wągrowcu. Natomiast do króla należało tylko pięć miast i 16 wsi.

Marek Słoń


Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1564 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1565 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1577 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1579 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1580 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1582 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1583 r.
Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1588 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.