Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1581 r.


Źródło: ASK I 13, k. 620r-680v.

Tytuł: Regestrum publicae contributionis anno domini millesimo quingentesimo octuagesimo primo Warsowiae laudatae. Districtus Gnesnensis. Exactore generoso Adamo Jeziersky burgrabio terrestri districtus Kcinensis, succollectore nobili Joanne Craszowski. Christo duce, virtute comite. (Tytuł zajmuje całą k. 620r, zapisany staranną, miejscami ozdobną antykwą. Wyraz contributionis dopisany po prawej stronie, poza obszarem reszty tytułu, mniej starannym pismem i jaśniejszym atramentem. Poniżej widnieje ornament roślinny. Prawym górnym i lewym dolnym rogu nieczytelne dopiski).

Treść: k. 620r tytuł; k. 621r-665r rejestr łanowego według parafii, k. 665v-668v tenże rejestr według kluczy dóbr (panowie Potuliccy, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), k. 669r-673r wpłaty z miast, k. 674r-680v dobra szlachty bezkmiecej.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-220; VC, t. 2, vol. 1, s. 455-463.

Opis: Rejestr pisany jest niemal w całości po łacinie. Jedynie nagłówek spis dóbr szlachty bezkmiecej (k. 674r) jest po polsku: Regestr dobr sliacheckich kmieczi niemaiaczich, a z rol swoich, ktore na folwark orza, ze sliadu po 15 gr. placzaczich. Rękopis ma układ tekstowo-tabelaryczny: w wierszach wpisywane są kategorie podatkowe wraz z liczbą jednostek (np. łany kmiece, wiatraki, zagrodnicy) wyrażonych liczbowo, a po prawej stronie suma opłat z danej wsi lub jej działu. Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości. Jeżeli osada była podzielona między dwóch lub więcej właścicieli, każdy dział jest wyliczany odrębnie.

Do k. 656r nazwy miejscowości wpisane są starannie, natomiast wpisy pod nimi – trudną do odczytania kursywą. Na pewno pisarz korzystał z kart z gotową listą osad: czasem brakowało mu miejsca na odnotowanie wszystkich wpłat z danej wsi, czasem przeciwnie, zostawało mu dużo wolnej przestrzeni. Osoba przygotowująca spis uwzględniła tylko część powiatu, zatrzymując się na dwóch parafiach w samym Gnieźnie, św. Wojciecha i św. Wawrzyńca. Dalej nazwy wpisywał już sam pisarz: są mniej staranne i umieszczane bezpośrednio pod poprzednim wpisem. Dla większej przejrzystości rejestru oddzielał kolejne miejscowości poziomą kreską. Bardziej starannie wpisane nazwy miejscowości, choć wciąż tą samą, główną ręką, pojawiają się dopiero w spisie szlachty bezkmiecej. Jedynie wyjątkowo zdarzało się, że pod nazwą zostawiał wolne miejsce (k. 658v i 659r), gdy z jakiegoś powodu nie mógł od razu odnotować wpłat. Jednoliterowy skrót na oznaczenie miejscowości parafialnej (P) zastąpił trzyliterowym (Par.).

Na dole każdej strony są dwa podsumowania. Pierwsze, naniesione tą samą ręką, co główna część rejestru, jest zawsze przekreślone. Drugie sporządziła inna ręka. Na większości stron obie sumy – o ile dadzą się odczytać – są zgodne. Jednocześnie stosunkowo często widać różnicę: osoba spisująca rejestr myliła się w rachunkach i dopiero druga ręka wprowadziła poprawną wartość. Błędy były m.in. na dwóch pierwszych stronach. Być może właśnie ta okoliczność skłoniła osobę sprawdzającą do wykreślenia wszystkich podsumowań pisarza, bez sprawdzania, które z nich były właściwe.

Uwagi redakcyjne: Trudne do odczytania pismo i maniera ucinania końcówek wyrazów sprawia, że odczyt często jest hipotetyczny.

Karczmy nie były w tym roku opodatkowane, lecz zbierano opłaty od łanów karczemnych. Pozwala to na domysł istnienia karczmy w konkretnych miejscowościach; w kolumnie obiekty podano je więc w [], a tej poświęconej samym karczmom wpisano wartość 1. Nie uwzględniono natomiast tych gruntów w polu na inne łany, ponieważ nigdy nie jest precyzowana ich powierzchnia.

Marek Słoń


Autorzy: Michał Gochna, Marek Słoń, Bogumił Szady, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie i skolacjonowanie rejestru: Michał Gochna, Bogumił Szady
Przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek

Warszawa, 3 stycznia 2015 r.


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.