Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1580 r.


Źródło: ASK I 13, k. 682r-753r.

Tytuł: Regestrum contributionis publicae ad annum 1580. Districtus Gnesnensis. (Tytuł zajmuje górną połowę k. 682r, zapisany staranną, miejscami ozdobną antykwą. Poniżej widnieje ornament roślinny, a pod nim dopisek późniejszą ręką: N. 721.)

Treść: k. 682r tytuł; k. 683r-729r rejestr łanowego według parafii, k. 729v-734r tenże rejestr według kluczy dóbr (pani Lwowska, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), k. 734-739r wpłaty z miast. Na k. 741r-752r znajduje się nieobjęty niniejszą edycją rejestr czopowego z całego roku, a na k. 753r – spis retent.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 198-206; VC, t. 2, vol. 1, s. 432-443.

Wydanie: ŹD, s. 142-165.

Opis: Rejestr pisany jest w całości po łacinie. Ma układ tekstowo-tabelaryczny: w wierszach wpisywane są kategorie podatkowe wraz z liczbą jednostek (np. łany kmiece, wiatraki, zagrodnicy) wyrażonych liczbowo, a po prawej stronie suma opłat z danej wsi lub jej działu. Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości. Jeżeli osada była podzielona między dwóch lub więcej właścicieli, każdy dział jest wyliczany odrębnie.

Pisarz zazwyczaj podawał informację o właścicielu osady, nawet jeśli nie było w niej działów. Często odwoływał się do urzędowych relacji nt. zniszczenia lub zwolnienia z opłaty jakiegoś obiektu oraz do rekognicji, szczególnie w przypadku miast widniejących w głównym spisie poboru łanowego. W wielu wsiach poniżej podsumowanego już wykazu płatności znajdują się dopiski inną ręką, zwykle odnoszące się do łanów pustych.

Rubryki do wpisywania sum i podsumowanie na dole strony są naniesione innym, jaśniejszym atramentem, i inną ręką.

W pisowni nazw własnych można wskazać charakterystyczne cechy ortografii głównej ręki pisarskiej. Spośród polskich liter rozróżniał przede wszystkim L i Ł, w przypadku wielkiej litery konsekwentnie, w środku wyrazu czasem zapominając o dodaniu poziomej kreski (np. Zolcza k. 696r, , Jablkowo k. 697v, Mikolaykowo k. 712v). Ta ostatnia nazwa to jeden spośród zaledwie czterech przypadków użycia litery Y (Swiniary k. 686v, Brzozogay k. 690 i Gay k 731). Litera L zwykle jest u tego pisarza zmiękczana przez dodanie I, literze T towarzyszy zazwyczaj H, a końcówki z IC przyjmują formę ICZ.

Pewną zagadkę stanowi doklejka przy wsi Pyszczyn (k. 718r) o treści siue Galczewo, zapisana inną ręką, niż główny wpis i adnotacja do niego: Galczewo vide in antecedentij[?] registrij sub parochiam Liubecz. Do parafii Lubecz należało Gałęzowo (ok. 20 km na północ od Pyszczyna), które także stanowiło własność kapituły gnieźnieńskiej. To ostatnie jest uwzględnione w tym rejestrze (k. 701r) i opisana podobnie, jak w innych latach. Choć te dwie nazwy są sobie paleograficznie bliskie, w przypadku obu wpisów na k. 718r można wykluczyć lekcję Galezowo czy Galezewo. Nazwy Galczewo w okolicach Gniezna nie udało się dotąd odnaleźć. Prawdopodobnie mamy do czynienia ze zwykłą pomyłką: doklejka i dopisek obok byłyby efektem fałszywego skojarzenia nazw dwóch wsi tego samego właściciela.

Uwagi redakcyjne: Rejestr jest czytelny i nie sprawia problemów interpretacyjnych.

Karczmy nie były w tym roku opodatkowane, lecz zbierano opłaty o łanów karczemnych. Pozwala to na domysł istnienia karczmy w konkretnych miejscowościach; w kolumnie obiekty podano je więc w [], a tej poświęconej samym karczmom wpisano wartość 1. Nie uwzględniono natomiast tych gruntów w polu na inne łany, ponieważ nigdy nie jest precyzowana ich powierzchnia.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.