Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1579 r.


Źródło: ASK I 3, k. 378-393v, 400-465v.

Tytuł: brak karty tytułowej

Treść: Rejestr poborowy 1579 r. zachował się wprawdzie prawdopodobnie w całości (bez strony tytułowej), lecz w zaburzonym układzie. Jest podzielony na 8 części, które obecnie są oprawione w przypadkowej kolejności. Ukazuje ją poniższa tabela. Między nie wpleciony jest (k. 394v-398) wykaz czopowego spisany tą samą ręką, co pobory 1580 r. (ASK I 13, k. 683-739), gdzie takiego rejestru brakuje: można więc przyjąć za pewne, że odnosi się on do 1580 r. Po przełożeniu części na właściwe miejsca otrzymujemy wykaz wpłat w klasycznym układzie, który znamy z innych lat: najpierw wsie według parafii ułożonych w kolejności mniej więcej alfabetycznej, następnie duże klucze dóbr i miasta. Niniejszą edycją nie objęto czopowego. Pierwotny układ treści był prawdopodobnie następujący:

Wsie według parafii(k. 464-465v, 452-463v, 414-427v, 400-413v, 428-434)
Wsie według kluczy dóbr(k. 434-438v)
Miasta(k. 449v-451v, 378-380)
Żydzi(k. 380v)
Czopowe(k. 381-393)
Retenta(k. 393v)

W kolumnie „varia” wpisano numer części zgodny z poniższą tabelą.

kartyczęśćtreść
378-380v6miasta, Żydzi
381-3937czopowe
393v8retenta iam soluta
394v-3989czopowe z wsi, 1580 r.
400-413v4par. Popowo - par. Skoki
414-427v3par. Jarząbkowo - par. Podlesie
428-451v5par. Skoki – miasta (k. 439-449 puste)
452-463v2par. Czerniew - par. Jarząbkowo
464-465v1par. Budzisław – par. Czerniew

Na k. 378, w nagłówku spisu opłat z miast, znajduje się dopisek znacznie późniejszą ręką: „A[nn]i 1579 powiatu gnieznien[skiego]”. Przy mieście Pobiedziska widnieje notatka (k. 380): „Pobiedziska Anno 1579 [nowy wiersz:] Conflagrata et ad quadrigennim liberata”. Pożar ten miał miejsce, jak informuje rejestr z 1581 r., 31 X 1579 r.: „Igne combusta in vigilia festi omni sanctorum anno domini 1579” (ASK I 13, k. 671v). Rejestr wpłat z 1579 r. musiał więc być spisany nie tylko po samym pożarze, ale także po wydaniu zwolnienia, czyli w ostatnich tygodniach tegoż roku lub raczej w następnym. Za tą drugą możliwością przemawia zapiska przy Rogowie na tejże stronie, naniesiona tą samą ręką, co reszta spisu:li „Ex decretum capitanei ex oppido villa”. Rogowo utraciło prawa miejskie w 1580 r.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 191-198; VC, t. 2, vol. 1, s. 421-430.

Opis: Rejestr pisany jest po łacinie, lecz zdarzają się pojedyncze ustępy po polsku. Ma układ tekstowo-tabelaryczny: w wierszach wpisywane są kategorie podatkowe wraz z liczbą jednostek (np. łany kmiece, wiatraki, zagrodnicy) oddaną cyframi, a po prawej stronie wysokość opłaty. Przy ostatnim wpisie z danej wsi lub działu znajduje się suma wpłat. Brakuje ich przy miastach. Miejscowości parafialne są oznaczone dużą literą P przy nazwie osady po lewej stronie. Informacja o właścicielu względnie płatniku, podawana przy niemal każdej wsi (ponad 80%), wpisywana jest na lewo od pierwszej kategorii podatkowej w danej miejscowości lub jej dziale. Układ treści został już przedstawiony wyżej. Szczególną cechą tego rejestru jest zachowany, spisany tą samą ręką, wykaz retent.

Uwagi redakcyjne: Rejestr jest czytelny. Problemy identyfikacyjne przysporzyła Przysieka w spisie retent, pozbawionym informacji o parafii, właścicielu i pozostałych kategoriach podatkowych (w każda osada zalegała tylko z jednym rodzajem wpłaty), a były w powiecie dwie wsie o takiej nazwie. Porównanie wysokości wpłat w latach 1576, 1579 i 1580 pozwoliło na właściwe przyporządkowanie tego wpisu. Ponadto wsi Gałczewo, obecnej w tym rejestrze, nie udało się odszukać ani w pozostałych, ani w innych źródłach, zabrakło natomiast osady Gałęzowo z tej samej parafii: przyjęto zatem błąd kopisty w zapisie tej miejscowości i utożsamiono ją z Gałęzowem.

W 1579 r. nie było opłat za karczmy, lecz jedynie za pole karczemne. Jego wielkość była podawana zazwyczaj w sposób bardzo ogólnikowy, zazwyczaj jako pars agri; podstawą do szacunku ilościowego była w tej sytuacji wpłacona kwota.

Rzemieślnicy byli opodatkowani w miastach według dwóch bardzo różnych stawek: po 4 i po 15 gr. Natomiast komornicy w miastach, obok standardowych opłat od tych z dobytkiem i bez, płacili także pośrednią stawkę 6 gr. Te przypadki odnotowano w kolumnie „varia”.

W niektórych wsiach podano łączną wpłatę za łany kmiecie i sołtysie. W tym przypadkach jeden łan uznano za sołtysi, pozostałe zaś za kmiece, i również odnotowano to w kolumnie „varia”

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Katarzynę Grygoruk, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru: Katarzyna Grygoruk
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.