Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Materiały do badań nad rekonstrukcją zalesienia na Równinie Nowotomyskiej w XVI w.


Tomasz Panecki, Tomasz Związek, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla
red. techniczni A. Borek, G. Myrda





Wprowadzenie

Cyfrowa rewolucja, która radykalnie zmieniła aparat badawczy współczesnej geografii i w niektórych aspektach zbliżyła ją do informatyki poprzez konieczność przygotowywania i analizowania dużych ilości danych, zaczyna dotykać także innych dyscyplin naukowych. Pojawienie się Systemów Informacji Geograficznej nie pozostało bez wpływu dla archeologii, historii czy nauk społecznych. Tam, gdzie przestrzenny paradygmat badań jest istotnym elementem dociekań naukowych, GIS stał się znakomitym narzędziem do pozyskiwania, analizowania i wizualizacji danych. Ten zwrot ku „przestrzeni” ujęto nawet w nurt naukowy i określono go mianem „spatial humanities” lub „spatial turn” (Withers 2009), chociaż mówienie o zwrocie przestrzennym np. w geografii historycznej wydaje się jednak nieuzasadnione. I choć GIS sprawił, że zmieniły się jej narzędzia, a przez to i aparat badawczy, dziedzina ta jest przecież od swego zarania zakorzeniona w przestrzeni (Kelly 2010).

Cyfryzacja nauki wpłynęła też w dużym stopniu na jej weryfikowalność. Do tej pory, właściwie jedynym aparatem krytycznym mogły być przypisy, ew. dołączane do tekstu mapy, choć te pełniły raczej rolę ilustracyjną, a niekoniecznie prezentowały rzeczywisty obraz źródła (różnica pomiędzy facsimile a zwektoryzowanym materiałem). Współcześnie, niemal każdy badacz z zakresu geografii prowadząc swoje analizy, gromadzi dane w sposób ustrukturyzowany – programach GIS, w bazach danych czy arkuszach kalkulacyjnych. Sprawia to, że podstawa źródłowa jego badań, sposób jej pozyskania i opracowania mogą być weryfikowane przez innych badaczy, o ile tylko jej twórca zgodziłby się ją udostępnić i miał taką możliwość na etapie publikowania wyników pracy. Niestety, współczesne czasopisma naukowe, mimo, że weszły w epokę cyfrową i w większości wydawane są on-line, wciąż operują plikami *.pdf, które stanowią jedynie konwersję papierowego tekstu do formy cyfrowej i często uniemożliwiają opublikowania danych źródłowych, dla których format ten jest nieodpowiedni. Mowa tu oczywiście o danych przestrzennych, dla których zapis tekstowy jest możliwy (WKT, GeoJSON, etc.), ale wysoce nieefektywny i nieczytelny. Rozwiązaniem tego problemu mogłaby być platforma publikacyjna w postaci czasopisma naukowego. Głównym jej założeniem byłoby stworzenie możliwości publikowania danych przestrzennych w postaci stosunkowo prostego geoportalu umożliwiającego przeglądanie, analizowanie i pobieranie danych – innymi słowy – większą możliwość weryfikacji tez stawianych w toku narracji.

Założenia projektu

W referacie chcielibyśmy przedstawić realizację jednego z projektów prowadzonych w Zakładzie Atlasu Historycznego Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, która byłaby zgodna z powyższymi propozycjami. „Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski” daje możliwość opublikowania – poza tradycyjnym tekstem – także danych cyfrowych (po pozytywnym przejściu procesu recenzji). Przykładem takiego wydawnictwa są szesnastowieczne rejestry poborowe (spisy podatkowe), dla których opracowano cyfrową edycję, która łączy bazę danych, mapę oraz skan rękopisów (Słoń 2015a, 2015b). Innego typu materiałem są „Ziemie Polskie Korony w XVI wieku. Przestrzenna baza danych”. Jest to rekonstrukcja sieci osadniczej i granic administracyjnych dla epoki przedindustrialnej, które służą jako dane referencyjne i mapa podkładowa dla analiz przestrzennych dla końca XVI wieku. Częścią bazy są także elementy krajobrazu naturalnego, które są pozyskane bezpośrednio z map przełomu XVIII/XIX wieku (Ziemie Polskie… 2016). W odróżnieniu od rejestrów poborowych, baza ta pozostaje materiałem, a nie publikacją, ponieważ jest ciągle uzupełniania i nie przeszła procedury recenzyjnej.

W Instytucie Historii PAN realizowany jest projekt dotyczący możliwości rekonstrukcji zalesienia na Równinie Nowotomyskiej w XVI wieku w głównej mierze na podstawie informacji o osadnictwie olęderskim z przełomu XVIII/XIX wieku. Wyniki tego projektu (i ew. podobnych) powinny zostać opublikowane nie tylko w postaci tradycyjnego tekstu uzupełnionego o materiał ilustracyjny, ale także o przestrzenną bazę danych dostępną na platformie WebGIS. Spowodowane jest to różnorodnością danych, na podstawie których budowane były hipotezy badawcze, a także faktu, że zostały przetworzone do postaci przestrzennej bazy danych. Do analiz wykorzystano historyczne źródła pisane, dawne i współczesne mapy, a oraz materiały pochodzące z Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP). Wspólnym mianownikiem tego zbioru było jego przestrzenne odniesienie. Dzięki temu, można było niemal całość informacji, zarówno źródłowej, jak i wynikowej sprowadzić do postaci bazy danych przestrzennych oraz umieścić – wraz z rozszerzonym streszczeniem projektu – na platformie internetowej, gdzie poszczególne komponenty (tekst, baza danych, skany map i rękopisów) byłyby ze sobą powiązane. Dzięki temu, inni badacze mogą zweryfikować stawiane przez autorów tezy lub – powołując się źródło – wykorzystać zebrane dane do innych analiz.

„Materiały do rekonstrukcji zalesienia na Równinie Nowotomyskiej w XVI w.” dostępna jest na stronie „Atlasu Źródeł…” w zakładce Materiały ze względu na fakt, że jest to wciąż uzupełniany projekt, przy którym toczą się prace. Udało się jednak zebrać podstawową bazę źródłową, uzyskać wstępne wyniki i co za tym idzie – opublikować dane na geoportalu. Geoportal w założeniach jest stosunkowo prostym narzędziem umożliwiającym przede wszystkim przeglądanie danych. Oparty jest o technologię OpenLayers + Heron jako frontend i GeoServer jako backend. Serwis zasilany są plikami ESRI shapefile (*.shp) i GeoTIFF (*.tif), choć w przyszłości planowane jest zebranie ich w przestrzennej bazie danych, np. PostgreSQL/PostGIS.

Kluczowym aspektem było połączenie różnych komponentów w ramach jednej platformy. Na stronie zamieszczony został tekstowy opis projektu, natomiast przestrzenne dane źródłowe i wynikowe prezentowane są w mapowej aplikacji internetowej. Aplikacja umożliwia wyświetlanie skalibrowanych rastrów map, które były podstawą wektoryzacji, a także skanów rękopisów, z których pozyskiwano dane opisowe. Stanowiły one atrybuty poszczególnych warstw wektorowych pozyskanych z map rastrowych. Warstwy wektorowe, mają tam, gdzie to jest niezbędne przypisany atrybut „source”, dzięki któremu można zidentyfikować źródło danych. Zawierają także kolumnę z odnośnikiem do skanu rękopisu, w którym znajdują się informacje służące jako podstawa opracowania niektórych atrybutów obiektów. Ważną funkcjonalnością platformy jest możliwość generowania tzw. permalinków, czyli odnośników prowadzących bezpośrednio do konkretnego zasięgu mapy i warstw. Może to de facto wyeliminować potrzebę ilustrowania tekstu publikacji, ponieważ wszelkie odnośniki mogą prowadzić bezpośrednio do cyfrowej mapy, gdzie użytkownik może dowolnie przybliżyć lub oddalić widok, a także wyświetlić atrybuty interesujących go obiektów. Ponadto, dla zaawansowanych użytkowników przewidziana została możliwość pobrania całej geobazy (*.mdb) lub jej wybranych fragmentów (różne formaty) i prowadzenia własnych badań oraz analiz przestrzennych lub weryfikacji tych zawartych w opisie projektu.

Rekonstrukcja zalesienia na Równinie Nowotomyskiej w XVI wieku

Inspiracją badań nad rekonstrukcją zalesienia były prace nad wielkopolskim tomem „Atlasu Historycznego Polski. Mapy Szczegółowe XVI w.” prowadzone w Zakładzie Atlasu Historycznego IH PAN (Słoń 2014). Metodologia rekonstrukcji sieci osadniczej, granic administracyjno-kościelnych i środowiska naturalnego dla epoki wczesnonowożytnej zakłada wykorzystanie korpusu źródeł pisanych i kartograficznych. Źródła pisane pochodzą głównie z drugiej połowy XVI wieku i służą rekonstrukcji krajobrazu polityczno-historycznego. Miejscowości są identyfikowane, a następnie lokalizowane na mapach XX-to wiecznych, po czym określana jest ich nazwa, wielkość, własność i przynależność administracyjna oraz kościelna. Z kolei elementy środowiska naturalnego, takie jak sieć hydrograficzna czy zalesienie pozyskiwane są bezpośrednio z map przełomu XVIII/XIX wieku (Słoń 2014). Sprawia to, że istnieje niespójność czasowa danych na mapie: osadnictwo jest obrazem XVI wiecznym, natomiast fizjografia niemal o 300 lat późniejszym. Twórcy serii zdawali sobie sprawę z tego problemu, ale wobec braku źródeł kartograficznych dla XVI stulecia, należało posłużyć się jak najwcześniejszymi obrazami kartograficznymi, których kartometryczność i wiarygodność były wystarczające, tj. mapami z końca XVIII wieku. Efektem tego podejścia jest m.in. pustka, zilustrowana na rycinie 1. na przedstawionym obszarze brakuje stałego osadnictwa, którego rzeczywiście nie było w XVI wieku (pojawiło się dopiero na początku XVIII) oraz lasu, który ze względu na karczunek w XVIII wieku nie zachował się na źródłach z przełomu XVIII/XIX w. Obszar był jednak eksploatowany przez okoliczną ludność, ale funkcjonowały na nim wyłącznie osady okresowe związane z pozyskiwaniem materiałów leśnych czy wypalaniem węgla drzewnego oraz poszukiwaniem rudy darniowej.

Ryc. 1: Pustka osadnicza w okolicy Tomyśla w XVI w. (Zobacz na mapie)

Hipoteza badawcza

Obszar objęty analizą (Równina Nowotomyska w Wielkopolsce) był w XVI wieku z całą pewnością porośnięty lasem, co potwierdzają źródła pisane zarówno z tego okresu jak i wcześniejsze. W okresie od początku XVIII do pierwszych lat XIX wieku okolice Tomyśla stały się jednak miejscem intensywnej kolonizacji na prawie olęderskim, co nie pozostało bez wpływu na krajobraz naturalny (Rusiński 1947). Koloniści, osiedlając się przeważnie na terenach podmokłych i zalesionych, karczowali okoliczne lasy tym samym zmieniając stosunkowo nieprzyjazne człowiekowi tereny w obszar stałej ekumeny. Ze względu na charakter terenu lokacji, a także stosunki prawno-własnościowe, wsie olęderskie przeważnie przybierały formy rzędówki bagiennej lub wsi rozproszonej pierwotnie, gdzie każdy osadnik otrzymywał pewien nadział ziemi na swoją zagrodę i pole uprawne (Rusiński 1947).

Przyjęto hipotezę, że powierzchnia każdego gospodarstwa, powinna odpowiadać powierzchni wykarczowanego przez danego kolonistę lasu. Oszacowanie tej wartości było możliwe poprzez wykorzystanie zestawu źródeł pisanych, kartograficznych i archeologicznych oraz informacji z literatury przedmiotu. Ponadto, celem rekonstrukcji zalesienia było także określenie rodzaju zbiorowiska leśnego w XVI wieku, do czego wykorzystane zostały również źródła pisane, dawna kartografia, ale również współczesne mapy glebowe, geologiczne oraz potencjalnej roślinności naturalnej (Matuszkiewicz et al. 1995).

Źródła danych i opracowane warstwy tematyczne

Analizy wykonane zostały w środowisku GIS (ArcGIS 10.2), które służyło za platformę integracji danych. Pierwszym krokiem w badaniach było opracowanie bazy danych przestrzennych z informacjami o topografii analizowanego obszaru, która odpowiadałaby chronologicznie przełomowi XVIII i XIX wieku. Do tego celu wykorzystano mapy dawne (m.in. mapę Gillego-Crona, Urmesstischblätter, a także późniejsze Messtischblätter), kopie i ew. zachowane rękopisy przywilejów olęderskich oraz wyniki dotychczasowych badań (Rusiński 1947).

Układ warstw tematycznych, które objęte zostały opracowaniem przedstawia tabela 1. Znalazły się tam warstwy z osadnictwem, granicami administracyjnymi, krajobrazem naturalnym, danymi archeologicznymi, danymi do rekonstrukcji zalesienia. Warstwy wektorowe uzupełnione zostały o warstwy rastrowe: skalibrowane i zmozaikowane mapy dawne obejmujące analizowany obszar oraz mapy współczesne z państwowego Geoportalu poprzez usługę WMS. Poszczególne warstwy zostały przyporządkowane do kategorii nadrzędnych, co pozwala na łatwiejszą nawigację po serwisie. Poniższa struktura zawiera także nazwy plików *.shp dla każdej warstwy ze względu na możliwość jej pobrania bezpośrednio z aplikacji WebGIS.

ID Grupa warstw Warstwa Nazwa pliku Typ warstwy
1 Settlements Historical Atlas of Poland - settlements HAP_settle_16c.shp Wektorowa/Dane zewnętrzne
2 Settlements Hollander Project - settlements Holl_settle_19c.shp Wektorowa
3 Administrative Units Historical Atlas of Poland - administrative units HAP_adm_16c.shp Wektorowa/Dane zewnętrzne
4 Administrative Units Historical Atlas of Poland - ecclesiastical units HAP_ecc_16c.shp Wektorowa/Dane zewnętrzne
5 Administrative Units Hollander Project - administrative units Holl_adm_19c.shp Wektorowa
6 Natural Landcape Urmesstischblatter - forests UMSB_forests.shp Wektorowa
7 Natural Landcape Urmesstischblatter - rivers UMSB_hydro_line.shp Wektorowa
8 Natural Landcape Urmesstischblatter - lakes UMSB_hydro_polygon.shp Wektorowa
9 Natural Landcape Gilly-Cron - forests GK_forests.shp Wektorowa
10 Archaeology AZP AZP.shp Wektorowa
11 Archaeology AZP index (WMS) Nie dotyczy Usługa OGC
12 Forest reconstruction data 10 hectares Buffer Buffer_10ha.shp Wektorowa
13 Forest reconstruction data 15 hectares Buffer Buffer_15ha.shp Wektorowa
14 Forest reconstruction data 20 hectares Buffer Buffer_20ha.shp Wektorowa
15 Forest reconstruction data 25 hectares Buffer Buffer_25ha.shp Wektorowa
16 Forest reconstruction data Thiessen polygons Thiessen_polygon.shp Wektorowa
17 Forest reconstruction data Vegetation type Vegetation_type.shp Wektorowa
18 Forest reconstruction data Hollander Project - afforestation reconstruction Holl_forests_16c.shp Wektorowa
19 Raster Basemaps Gilly-Cron Map, [GK], 1:50 000, 1793 Nie dotyczy Rastrowa
20 Raster Basemaps Urmesstichblatter Map, [UMSB], 1:25 000, 1828-1832 Nie dotyczy Rastrowa
21 Raster Basemaps Messtischblatter Map [MSB], 1:25 000, 1839-1940 Nie dotyczy Rastrowa
22 Reference Data Topographic Map of Poland (WMS) Nie dotyczy Usługa OGC

Tabela 1: Struktura danych w aplikacji WebGIS

Warstwy rastrowe

Podstawę opracowania warstw wektorowych stanowiły dawne mapy. Do analiz wykorzystano rękopiśmienną Karte von Südpreußen autorstwa Dawida Gilly'ego i Crona z 1793 roku. Na 89 arkuszach opracowanych w skali ok. 1:50 000 przedstawiono obszar zajęty przez Prusy po drugim rozbiorze Rzeczypospolitej. Mapa, mimo dużej skali nie jest zbyt dokładna ze względu na zastosowane podstawy matematyczne – kartowanie nie było poprzedzone triangulacją i wykorzystano jedynie busolę. Największą zaletą tej mapy jest jednak fakt, że prezentuje rzeczywistość z końca XVIII wieku, a więc jeszcze przed zmianami krajobrazowymi i administracyjnymi XIX wieku (Scharfe 1972; Medyńska-Gulij & Lorek 2008). Do analizy wykorzystane zostały trzy arkusze (Zbąszyń, Kamienna i Buk). Aby uniknąć nachodzenia na siebie marginesów arkuszy, zostały one przycięte do ramki i zmozaikowane w całość w programie graficznym. Tak przygotowana mapa została skalibrowana w programie ArcGIS 10.2 z wykorzystaniem transformacji liniowej i 4 punktów dostosowania. Z tej mapy pozyskana została warstwa zalesienia dla końca XVIII wieku („Gilly-Cron – forests”).

Kolejną analizowaną mapą było rękopiśmienne pruskie zdjęcie stolikowe z lat 20-tych i 30-tych XIX wieku – Urmesstischblätter w skali 1:25 000. Plan opracowania wielkoskalowej mapy topograficznej Prus powstał w 1816 r., gdy szefem Sztabu Generalnego armii został gen. F.K.F. Muffling. Z jego rozkazu przeprowadzono triangulację państwa pruskiego, co pozwoliło na określenie precyzyjnej osnowy geodezyjnej. Oficerowie armii pruskiej prowadzili pomiary terenowe metodą zdjęcia stolikowego nanosząc na szkic niemal wszystkie elementy krajobrazu dzięki dużej skali i niewielkiej generalizacji kartograficznej. Mimo teoretycznie jednolitej instrukcji, poszczególni topografowie dodawali do opracowywanych przez siebie arkuszy nowe elementy treści, przez co poszczególne arkusze są pod tym względem w pewien sposób unikalne (Lorek 2011). Mapa nie była przeznaczona do publikacji i pozostała w rękopisie, a na jej podstawie miano opracować mapy w mniejszych skalach (Scharfe 1972; Konias 2010).

Ostatnią z analizowanych map było niemieckie zdjęcie stolikowe z końca XIX wieku – Messtischblätter. Te drukowane mapy w skali 1:25 000 były kontynuacją Urmesstischblätter i dziedziczyły po niej m.in. wielkość arkusza w jednostkach kątowych (6´ φ na 10´ λ.) Praca nad tymi mapami była jednak poprzedzona zupełnie nową triangulacją i miała także – w odróżnieniu od poprzedniej wersji – ustalony katalog symboli (Konias 2010)

Kalibracja obu tych map przebiegła inaczej niż w przypadku mapy Gillego-Crona. Ze względu na ten sam rozmiar kątowy arkuszy, w programie ArcGIS wygenerowano siatkę skorowidzową o zadanych wymiarach i odpowiednim układzie odniesienia (Deutsches Hauptdreiecksnetz), co posłużyło za podstawę kalibracji map i umożliwiło ich przycięcie do ramek oraz mozaikowanie (Panecki 2014). Ewentualne niedociągnięcia georeferencji były korygowane już na wstępnie skalibrowanych mapach. W obu przypadkach, błędy położenia obiektów nie przekraczały 200 metrów.

Warstwy wektorowe

Warstwy wektorowe dzielą się na dwie kategorie: opracowane w czasie trwania projektu oraz zewnętrzne. Warstwy zewnętrzne zawierają dane przestrzenne z bazy danych „Korona w XVI wieku. Przestrzenna baza danych” dostępnej na AtlasFontium.pl. W ramach tych danych wyświetlane jest osadnictwo, granice administracyjne i kościelne dla XVI wieku („Ziemie Polskie..." 2016).

Pozostałe warstwy są już wynikiem bezpośredniej pracy nad projektem. Osadnictwo olęderskie, na podstawie którego można rekonstruować zalesienie analizowanym obszarze w zdecydowanej większości jest osadnictwem typu rozporoszonego, toteż zdecydowaliśmy się przyjąć za odniesienia pojedynczą zagrodę, którą w bazie danych oznaczaliśmy jako punkty (warstwa: „Hollander Project – settlements”). Podczas pozyskiwania danych pojawił się problem wsi olęderskich, które nie składały się wyłącznie z rozporoszonych zagród. Dobrym przykładem jest wieś „Borujskie Stare Olędry”, w której centrum znajdował się plac kościelny („Kirchpltaz” na jednym z arkuszy Urmesstischblätter) składający się z obszary zabudowanego i szeregu pojedynczych zabudowań (rycina 2). W tym przypadku, zdecydowaliśmy się przyjąć 3 zabudowania jako jeden punkt, bowiem pojedyncza zagroda składała się przeważnie z 3 domów. To uproszczenie spowodowane było chęcią modelowego ujęcia zjawiska, choć w toku są prace nad przejście do topologii powierzchniowej w reprezentacji zagród i punktowej do zabudowań.

Ryc. 2: „Kirchplatz” wraz z wektoryzowanymi zagrodami olęderskimi (Zobacz na mapie)

Kolejnym krokiem była rekonstrukcja granic wsi olęderskich, ponieważ dane historyczne ze źródeł pisanych były odniesione do poszczególnych wsi, a nie zagród. Podstawą opracowania mapy granic były przede wszystkim zwektoryzowane zagrody olęderskie, rysunek granic administracyjnych oraz nazwy wsi na Urmesstischblätter. Na tej podstawie nie można było jednak opracować pełnego rozgraniczenia ze względu na niepełny rysunek granic oraz niejednoznaczne odniesienie przestrzenne etykiet. Aby dopełnić obraz, do rekonstrukcji wykorzystane zostały także późniejsze Messtischblätter, gdzie przy niemal każdej grupie zagród znajdował się dopisek „zu [nazwa wsi]”. Pozwoliło to – na zasadzie metody retrogresywnej – przyporządkować zagrody do nazw wsi olęderskich (rycina 3). Tak przygotowane dane posłużyły jako podstawa do wykreślenia granic dzięki poligonom Thiessena (warstwa: „Thiessen polygons”) wygenerowanym wokół każdego z nich. Następnie, poligony zostały połączone według atrybutu „nazwa” i po procesie redakcji kartograficznej (m.in. dopasowanie granic do naturalnych barier) powstały z nich obszary poszczególnych wsi (Szady 2010). Do tak przygotowanej warstwy dołączono m. in. informacje o dacie i charakterze terenu lokacji, liczbie mieszkańców czy liczbie dymów.

Ryc. 3: Dodatkowe oznaczenia przy zagrodach, które przyporządkowują je do poszczególnych wsi (Zobacz na mapie)

Dane kolejnego typu to dane archeologiczne. Warstwa „AZP” (Archeologiczne Zdjęcie Polski) zawiera głównie informacje o materiale ceramicznym odnalezionym podczas badań powierzchniowych prowadzonych od lat 70-tych ubiegłego wieku (Woyda 1975). Na badanym obszarze znajdują się także informacje fragmentach kafli czy pozostałościach XVII-wiecznej huty szkła. Z niniejszego zbioru wykluczyliśmy punkty, dla których liczba kawałków ceramicznych dla jednego stanowiska AZP była mniejsza niż 5 sztuk, uznając je za mało wiarygodne w badaniach. Korzystanie z zamieszczonego zbioru powinno być bardzo ostrożne, gdyż w wypadku Równiny Nowotomyskiej archeolodzy prowadzący prospekcję nie zdawali sobie do końca sprawy z przeszłości historycznej tego regionu – tym właśnie należy m.in. tłumaczyć zidentyfikowanie ponad 100 punktów określonych jako osady, kiedy w rzeczywistości rozproszonych kolonii olęderskich było niewiele ponad 20. Tak samo niezrozumiałe jest nieprzebadanie okolic kuźnicy o średniowiecznej metryce, położonej na wschód od wsi Boruja. Warstwę „AZP” ograniczono także do materiałów datowanych na wczesne (EM) i późne średniowiecze (LM) oraz epokę nowożytną rozumianą jako okres od połowy/schyłku XVI aż do początków XIX wieku (M). Informacje o fragmentach ceramicznych z wcześniejszych okresów np. okresu brązu czy wpływów rzymskich pominięto. Warstwa ta została uzupełniona o WMS z granicami arkuszy AZP (warstwa: „AZP index (WMS)”).

Rekonstrukcja zalesienia nie może odbyć się bez informacji o krajobrazie naturalnym. Z Urmesstischblätter (stan na ok. 1830 rok) pozyskano dane o hydrografii (warstwy: „Urmesstischblatter – rivers” i „Urmesstischblatter – lakes”) i zalesieniu (warstwa: „Urmesstischblatter – forests”). Dane o zalesieniu z 1830 roku zostały uzupełnione o niemal 40 lat wcześniejsze (Gilly-Cron), co miało na celu obserwacje pewnych tendencji w zmianie zalesienia (warstwa: „Gilly-Cron – forests”).

W serwisie znalazły się także warstwy dotyczące bezpośrednio rekonstrukcji zalesienia, takie jak kwadratowe bufory o wielkości 10, 15, 20 i 25 ha wygenerowane wokół każdej zagrody, które mają symbolizować kształt pól uprawnych (koloniści najczęściej otrzymywali nadział ziemi w postaci pola zbliżonego do kwadratu), typy zbiorowisk roślinnych pozyskane z dawnych i współczesnych map oraz warstwa z propozycją rekonstrukcji lasu na XVI wiek.

Metody badań i wyniki

Po pozyskaniu informacji ze źródeł i opracowaniu bazy danych przestrzennych, kolejnym etapem pracy było oszacowanie powierzchni każdego gospodarstwa, która powinna odpowiadać powierzchni wykarczowanego lasu. Do tego celu posłużono się różnymi podejściami merytorycznymi i metodami badawczymi właściwymi dla geografii, historii i archeologii, co miało na celu weryfikację wyników uzyskanych różnymi metodami. Niemal wszystkie kalkulacje zawarte są w warstwie ze zrekonstruowanymi granicami administracyjnymi wsi olęderskich.

Analiza źródeł i literatury historycznej pozwoliła stwierdzić, że średni nadział ziemi dla osadników wynosił ok. 16-24 ha, chociaż mogły istnieć również gospodarstwa o mniejszym areale (Rusiński 1947). Gospodarstwa o tej powierzchni najczęściej miały formę zbliżoną do kwadratu, gdzie po środku znajdowała się zagroda najczęściej z trzema zabudowaniami (Pelczyk 1996). Z tego względu, do modelowania wielkości gospodarstwa przyjęto topologię punktową dla zagrody i kwadratowe bufory wokół niej o powierzchni odpowiadającej 10, 15, 20 i 25 hektarów (warstwy: „Buffer_XXha”). Niestety nie ma możliwości obliczenia dokładnych powierzchni, ponieważ dysponujemy danymi jedynie z momentu lokacji. Wartości te mogły ulec zmianom między datą założenia wsi (większość z nich była lokowana do 1750 r.) a momentem ich kartograficznego ujęcia (przełom XVIII/XIX w.). Ponadto, nieprecyzyjne były określenia miar poszczególnych włók, co dodatkowo potęguje niepewność danych (Rusiński 1947).

Inną możliwością oszacowania tej wartości są analizy stricte geograficzne. Jej określenie powinno być możliwe poprzez obliczenie powierzchni nieleśnej w ramach poszczególnych wsi olęderskich i podzielenie tej powierzchni przez liczbę zagród w ramach wsi. Wyniki kształtują się w zakresie od 7,4 ha do 15,6 ha lasu na zagrodę ze średnią ok. 11,3 ha odchyleniem standardowym 2,4. Wyznaczono także pewne „modelowe” obszary, dla których te obliczenia mogą być najbardziej wiarygodne – wsie położone na polanach (rycina 4). Dla nich średnia powierzchnia wykarczowana przez pojedynczą zagrodę to ok. 10,3 ha.

Ryc. 4: Wsie położone na polanach stanowią modelowy przykład lasu wykarczowanego pod osadnictwo (Zobacz na mapie)

Kolejna metoda, która nosi miano „geostatystycznej”, zakładała wygenerowanie dla wszystkich zagród poligonów Thiessena (warstwa „Thiessen polygon”). Powierzchnia każdego takiego poligonu, którego granice znajdują się dokładnie w połowie odległości między sąsiednimi punktami powinna oznaczać sumę powierzchni leśnej przypadającego na pojedynczą zagrodę przed akcją osadniczą. Wyniki uzyskane tą metodą są dość zróżnicowane wahają się od 7 do 35 ha lasu na zagrodę ze średnią ok. 13,8 ha i dominantą 10 ha. Odchylenie standardowe zbioru to 8,8, co świadczy o jego dużej niejednorodności.

Uzyskane dane weryfikowano punktowo za pomocą informacji uzyskanych z prospekcji przeprowadzonej w ramach projektu AZP. Dla badanego obszaru analizowano dane, które dotyczyły osadnictwa od wczesnego średniowiecza do późnej nowożytności. Były to informacje o fragmentach ceramicznych. Materiał posłużył punktowo do wyznaczenia orientacyjnego zasięgu pól uprawnych dla późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności – a przez to na orientacyjne wyznaczanie granic pomiędzy przestrzenią uprawianą a granicą badanego lasu (Fokt 2012). Innymi słowy – obecność ceramiki, wokół osad o XVI-wiecznej metryce powinna oznaczać obecność pól uprawnych przed okresem kolonizacji olęderskie. W wypadku fragmentów ceramiki odnalezionych wokół zagród olęderskich materiał ten ze względu na potencjalnie duże przemieszanie warstw oraz specyfikę tego osadnictwa nie odgrywa ważniejszej roli w procesie rekonstrukcyjnym.

Jako uzupełniającą powyższe analizy wykorzystano także kartograficzną metodę badań, a konkretnie porównanie zalesienia z mapy Gillego-Crona (1793) oraz Urmesstichblätter (ok. 1830). Wynika z tego, że tam, gdzie w końcu XVIII w. były zarośla, w pierwszych latach XIX w. pozostały jedynie pojedyncze kępy drzew. Same zarośla można także interpretować jako pozostałości po lesie rosnącym w tym miejscy przed akcją kolonizacyjną. Duże wylesienia można zaobserwować szczególnie w środkowej części obszaru (rycina 5).

Ryc. 5: Zmiany zalesienia pomiędzy 1793 a 1830 na mapach Gillego-Crona i Urmesstichblätter

Bazując przede wszystkim na wynikach osiągniętych metodą geograficzną i geostatystyczną, przyjęto wartość 10 ha jako średnią powierzchnię lasu wykarczowanego przez pojedynczą zagrodę olęderską, co było podstawą wykreślenia mapy rekonstrukcyjnej. Do wyznaczenia granic lasu wykorzystano wspomniane wcześniej bufory w kształcie kwadratów. Typ zbiorowiska leśnego zrekonstruowano na podstawie danych ze współczesnych map: topograficznych, glebowych, geologicznych i potencjalnej roślinności naturalnej, ale także map dawnych (na Urmesstichblätter niekiedy pojawiała się informacja o dominującym gatunku). Wzięto pod uwagę także źródła pisane, a w szczególności przywileje nadawane osadnikom, w których bardzo często wspomniany był typ lasu istniejący na terenie objętym lokacją.

Podsumowanie

Wnioski z referatu są dwojakiej natury, ponieważ z jednej strony dotyczą możliwości rekonstrukcji zalesienia dla epoki przedindustrialnej, a z drugiej metod prezentacji danych przestrzennych w postaci publikacji ze zintegrowaną platformą WebGIS. Projekt rekonstrukcji zalesienia Równiny Nowotomyskiej w XVI wieku stał się w efekcie pewnym studium przypadku dla możliwości prezentacji wynikowych danych przestrzennych nie tylko w postaci analogowej mapy załączonej do tradycyjnej publikacji, ale także jako związanego z nią interaktywnego geoportalu. To rozwiązanie pozwala na weryfikację stawianych przez badaczy tez, jako że wszystkie (lub większość) dane źródłowe i rekonstrukcyjne dostępne są on-line w przyjaznej formie. Omawiana rekonstrukcja jest wciąż toczącym się projektem, a wypracowana metodyka pracy ze zróżnicowanym zasobem źródłowym wymaga jeszcze weryfikacji i sporych nakładów pracy. Udostępnienie danych w postaci geoportalu powiązanego z tekstem (choć mocno okrojonym) może pozwolić na dopracowanie metod badawczych dzięki ich weryfikacji przez innych badaczy, a tym samym przyczynić się do pomyślnego zakończenia projektu.

Literatura

    Fokt, K 2012, Późnośredniowieczne osadnictwo wiejskie na Dolnym Śląsku w świetle badań archeologicznych, Kraków

    Kelly, D.R 2010, Oblicza historii. Badanie przeszłości od Herodota do Herdera, Warszawa

    Konias, A 2010, Kartografia topograficzna państwa i zaboru pruskiego od II połowy XVIII wieku do połowy XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, Słupsk.

    Lorek, D 2011, Potencjał informacyjny map topograficznych Urmesstischblätter z lat 1822-33 z terenu Wielkopolski, Zakład Graficzny UAM, Poznań.

    Matuszkiewicz, W. Faliński, J.B. Kostrowicki, A.S. Matuszkiewicz, J.M. Olaczek & Wojterski, T 1995, Potencjalna roślinność naturalna Polski. Mapa przeglądowa 1:300 000, Institute of Geography and Spatial Organization, Polish Academy of Sciences

    Medyńska-Gulij, B & Lorek, D 2008, ‘Pruskie mapy topograficzne dla Wielkopolski do 1803 roku’, Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią. Seria A: Geografia Fizyczna, no. 59, pp. 29–42.

    Panecki, T 2014, ‘Problemy kalibracji mapy szczegółowej Polski w skali 1:25 000 Wojskowego Instytutu Geograficznego w Warszawie’, Polski Przegląd Kartograficzny, vol. 46, no. 2, pp. 162–172.

    Pelczyk, A 1996, ‘Poolęderskie budownictwo mieszkalne na obszarze równiny nowotomyskiej’, Studia Lednickie, vol 4, pp.357-383.

    Ziemie Polskie... (2016) Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych. Dostępne na www.atlasfontium.pl (dostęp: 17.03.2016).

    Scharfe, W 1972, Abriss der Kartographie Brandenburgs 1771–1821, Walter de Gruyter, Berlin, New York.

    Słoń, M 2015a, ‘Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.’, Atlas Źródeł i Materiałów z Dziejów Dawnej Polski, vol. 2 [Online]. Dostępne na www.atlasfontium.pl (dostęp: 04.12.2015).

    Słoń, M 2015b, ‘Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.’, Atlas Źródeł i Materiałów z Dziejów Dawnej Polski, vol. 3 [Online]. Dostępne na www.atlasfontium.pl (dostęp: 04.12.2015).

    Słoń, M., ed. 2014, Historical Atlas of Poland in the 2nd Half of the 16th Century: Voivodeships of Cracow, Sandomierz, Lublin, Sieradz, Leczyca, Rawa, Plock and Mazovia ; Volume 2, Volume 3, Volume 4, Frankfurt am Main, Peter Lang.

    Archiwum Państwowe w Poznaniu, Dokumenty Wiejskie 173.

    Archiwum Państwowe w Poznaniu, Kościan Grodzkie 214.

    Archiwum Państwowe w Poznaniu, Poznań Grodzkie 1204, 1205, 1207.

    Szady, B 2010, ‘Granice powiatu łukowskiego w II połowie XVIII wieku - model liniowy i sieciowy’ in, eds A Barańska & W Matwiejczyk, Narrata de fontibus hausta. Studia nad problematyką kościelną, polityczną i archiwistyczną ofiarowane Janowi Skarbkowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Lublin, RW KUL, pp. 831–854.

    Withers, C 2009, ‘Place and the "Spatial Turn" in Geography and in History’, Journal of the History of Ideas, vol. 70, no. 4, pp. 637–658.

    Woyda, S 1975, Archeologiczne zdjęcie terenu – ogólne założenia metody w oparciu o doświadczenia mazowieckie, Wrocław


Licencja Creative Commons
Materiały do badań nad rekonstrukcją zalesienia na Równinie Nowotomyskiej w XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.