Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Powiat pyzdrski w drugiej połowie XVI w.

Powiat pyzdrski był jednym z sześciu należących do historycznego województwa kaliskiego. Leżał w południowo-zachodniej części województwa. Graniczył: na północy z powiatem gnieźnieńskim, na wschodzie z konińskim i kaliskim, na południu – na niewielkim odcinku – ze Śląskiem, na zachodzie z województwem poznańskim. Część granicy z powiatem kościańskim województwa poznańskiego była naturalna – biegła Wartą. Rzeka ta była również na pewnym odcinku naturalną granicą z powiatem konińskim. Dwie wsie (Bochlewo i Tokarki) tworzyły enklawę powiatu pyzdrskiego położoną wewnątrz powiatu konińskiego.

Powierzchnia powiatu wynosiła w końcu XVI w. ok. 2880 km2 (Pawiński w „Źródłach Dziejowych” podawał ok. 2769 km2).

Większość powiatu pyzdrskiego leżała w diecezji poznańskiej, na północy część powiatu należała do diecezji gnieźnieńskiej (do dekanatów: słupeckiego i gnieźnieńskiego – św. Trójcy), na południu pięć parafii do dekanatu krotoszyńskiego diecezji gnieźnieńskiej.

W końcu drugiej połowy XVI w. na terenie powiatu leżało ponad czterysta osad w tym osiemnaście miast (Bnin, Borek, Jaraczewo, Jarocin, Jutrosin, Kobelin, Koźmin, Krotoszyn, Kurnik, Mielżyn, Milesna Górka – dziś Targowa Górka, Miłosław, Nowe Miasto, Pogorzel, Pyzdry, Słupca, Środa, Żerków). Wiadomości o ich istnieniu czerpiemy nie tylko z rejestrów poborowych, ale i ze źródeł o innej proweniencji np. kościelnej (wizytacje). Folwarki i młyny braliśmy pod uwagę tylko wówczas, gdy miały własną nazwę i możliwa była ich pewna lokalizacja. Trzy osady prywatne w źródłach skarbowych z drugiej połowy XVI w. określano stale jako wsi, w innych źródłach bywały zaś nazywane miastami (oppidi) (Benice, Potarzyca i Rozdrażew).

W materiale pochodzącym z drugiej połowy XVI w. udało się zidentyfikować ponad 450 osad. Dużą liczbę stanowiły pustki (23) znane jeszcze z późnego średniowiecza. Prawie 80% wsi należało do szlachty. Na własność królewską składały się 23 osady w tym dwa miasta: Pyzdry i Środa. Własność duchowna była reprezentowana przez 54 wsi w tym jedno miasto: Słupcę; 9 z nich miało mieszany charakter duchowno-szlachecki. Pozostałe osady (23) były związane ze starostwami (pyzdrskim i średzkim) lub były bezpośrednią własnością miast (5).

Krzysztof Chłapowski


Uwagi do edycji rejestrów poborowych powiatu pyzdrskiego z drugiej połowy XVI w.

Zamieszczona praca zawiera pełną edycję elektroniczną dziesięciu rejestrów podatkowych dawnego powiatu pyzdrskiego z drugiej połowy XVI wieku (lata 1552–1591). Podczas prac wzorowano się na Instrukcji wydawniczej do elektronicznej edycji rejestrów poborowych z drugiej połowy XVI w. opracowanej w 2014 r. przez cały zespół biorący udział w projekcie. Publikacja składa się z warstwy przestrzennej (punktów osadniczych) powiązanych z dawnymi spisami, udostępnionych Czytelnikowi z poziomu strony internetowej oraz samodzielnych przyrodniczo-osadniczych i źródłowych baz danych.

Przy rekonstrukcji XVI-wiecznej sieci osadniczej powiatu pyzdrskiego używano: L. Polaszewski, Własność feudalna w województwie kaliskim w XVI wieku, Poznań 1976 (cyt. jako: Polaszewski); Inventarium bonorum necnon proventuum episoporum Posnaniensium anno 1564 conscriptum, wyd. E. Długopolski, „Archiwum Komisji Historycznej”, ser. 2, t. III, Kraków 1939, s. 267–348 (cyt. jako: InwBPoz 1564); Teki Dworzaczka. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV–XX wieku, red. naukowa J. Wisłocki, Kórnik–Poznań 2004, dostęp on-line: www.teki.bkpan.poznan.pl (cyt. jako: TD). Podczas lokalizacji miejscowości korzystano (poza ogólnie używanymi pomocami geograficzno-historycznymi) z wydawnictwa Nazwy Miejscowe Polski (t. I–IX) wydawanego przez Instytut Języka Polskiego PAN (cyt. jako: NMP). W trakcie prac posiłkowano się także pracą A. Gąsiorowskiego: Powiat w Wielkopolsce XIV–XVI wieku. Z zagadnień zarządu terytorialnego i podziałów Polski późnośredniowiecznej, Poznań 1965 (Prace Komisji Historycznej PTPN, t. 21, z. 2).

Wydawane rejestry zawierają pokaźną liczbę informacji dotyczących pustek osadniczych, pojawiających się w XVI w. W czasie prac udało się potwierdzić istnienie 23 pustek, to znaczy wsi (lub osad młyńskich), które przez wiele lat były określane przez nowożytnych pisarzy jako opustoszałe (desertae). Co ciekawe – zdecydowana większość z nich została wymieniona (i nigdy potem nie powtórzona) w rejestrze 1552 roku (zob. wstęp źródłoznawczy do tego rejestru i uwagi w kolumnie „varia” w tab. zbiorczej). Są one w wielu wypadkach reliktami osad opustoszałych jeszcze w średniowieczu. Wiele z nich jest wzmiankowanych w najstarszych rejestrach poborowych powiatu pyzdrskiego z lat 1507–1510.

Niestety nie dysponujemy dokładnymi danymi, które pozwoliłyby na określenie dokładnej kategoryzacji miast powiatu pyzdrskiego, dlatego bazowano w tym wypadku na analogiach wypracowanych w pracach nad województwem poznańskim i liczbą rzemieślników. Szczegóły związane z wyliczeniami znajdą się w opublikowanym tomie komentarza atlasowego. Wsi, które zostały odnalezione w źródłach innych niż rejestry (tj. wizytacje, lustracje lub TD) nadano domyślną wartość „do 20 mieszkańców”. Zapis ten należy interpretować w ten sposób, że zdajemy sobie sprawę z istnienia danego punktu osadniczego w przeszłości, jednak z racji braku odpowiednich źródeł, które mogłyby pomóc przy wyliczeniach statystycznych, podajemy najniższy z przyjętych zakresów dotyczących liczby prawdopodobnego zaludnienia.

W trakcie prac ze źródłami każdorazowo starano się zachować unikalny charakter zapiski czy kontekstu w jakim pojawiała się informacja o właścicielach wsi, czy dzierżawcach, w związku z tym w kolumnach „wlasciciel” informacje źródłowe rozpisywano niekiedy w całym kontekście zawartym w źródle tak, by jak najbardziej ułatwić Czytelnikowi zorientowanie się w sytuacji własnościowej wsi bez potrzeby każdorazowego zaglądania do rękopisu. Wszystkie dane niemieszczące się w przyjętym formularzu notowano w kolumnie „varia” w postaci informacji redaktorskich zawartych w nawiasach kwadratowych „[ ]” oraz cytatów źródłowych. Przydomki lub inne nazwiska osób występujących na kartach źródeł ujmowano w nawiasach półokrągłych „( )”.

Informacje o młynach wodnych dzielono w XVI w. na dwie podstawowe kategorie związane z kryterium konstrukcyjnym kół, na które działał prąd wody (młyny walne – podsiębierne i korzeczne – nasiębierne) oraz kryterium własnościowe (dzierżawne i dziedziczne). Z racji, że obiekty te były różnie opisywane przez ówczesnych pisarzy (podobnie zresztą jak karczmy), starano się dostosowywać do maniery autora spisu podatkowego przy uzupełnianiu kolumn liczbowych związanych z tymi częściami gospodarki.

Ze względu na ogromne podobieństwo spisów podatkowych z lat 1580–1583 zdecydowano się na zamieszczenie podobnych opisów źródłoznawczych w każdym z czterech wstępów.

Edycja elektroniczna została przygotowana przez Krzysztofa Chłapowskiego i Tomasza Związka.

Tomasz Związek


Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1552 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1565 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1577 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1578 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1580 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1582 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1583 r.
Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1591 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.