Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1583 r.

Źródło: ASK I 11, s. 1265–1357.

Tytuł: REGESTRUM | CONTRIBUTIONIS PUBLICAE | ANNI DOMINI Millesimi quingentesimi | octuagesimi tertii [1583]. Districtus Pysdrensis.

Treść: rejestr łanowy (s. 1265–1342); rejestr szlachty bezkmiecej (s. 1343–1347); spis dochodów z miast powiatu (s. 1348–1357).

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-219; VC, t. 2, vol. 1, s. 455-463.

Opis: Rejestr spisany zostały po polsku z nielicznymi wtrętami łacińskimi. Źródło notuje bardzo często datę opłacania podatku nadzwyczajnego ze wsi lub działów. Łany z miast zostały wciągnięte do głównej części rejestru, a nie były – jak to często praktykowano – wypisywane w spisie miast na końcu. Często sumowano łany kmiece i sołtysie, co zostało oznaczone w kolumnie „varia” odpowiednimi komentarzami. Niestety rejestr nie zawiera wzmianek o dacie dziennej pobrania podatku. Wszystkie informacje zapisywane są w formie następujących po sobie w porządku alfabetycznym parafii i miejscowości do nich należących. Miejscowości parafialne zostały wyróżnione nie tylko pogrubionym pismem, ale także są przesunięte na środek karty. Z każdej prawej strony stronicy znajduje się miejsce na wpisywanie sum podatkowych zebranych z każdej osady w postaci kolejno: florenów (złotych), groszy i denarów. Na samym końcu kart pisarz umieszczał podsumowanie kwot zebranych z osad umieszczonych na danej stronie. Bardzo często zapiski kończone były urwaną częścią formularzową Relacionem vide, która prawdopodobnie miała poświadczać zebranie podatku w określonym miejscu – najczęściej kościele parafialnym.

Źródło zostały spisane w sposób staranny. Pisarze – dla lepszej przejrzystości tekstu – rozbijali wszystkie wymieniane na kartach rękopisu obiekty oraz osoby na poszczególne wiersze. Dzięki temu zabiegowi rejestr przegląda i czyta się bardzo szybko. Nie zaobserwowano używania rozbudowanego formularza pisarskiego.

Całość tekstu została zapisana przez tę samą osobę (ręka A), z wyjątkiem informacji dotyczących części dóbr rodziny Parzęczewskich, które zostały wpisane zupełnie innym – wtrąconym do rękopisu – stylem (ręka B: ASK I 11, s. 1279, 1335–1336). Oba typy pisma mają charakter kursywny i są czytelne.

Podstawę poboru w roku 1583 roku stanowił dwuletni podatek uchwalony w 1581 roku za panowania Stefana Batorego dla: poparcia dalszego wojny Moskiewskiej, widząc w tym wielką Rzeczypospolitej potrzebę, także aby kraje ruskie i podolskie opatrzenie mieć mogły [...] (VC, t. 2., vol. 1, s. 455).

    Stawki podatkowe najczęściej pojawiających się w źródle kategorii wyglądają następująco:
  • łan kmiecy – 15 groszy;
  • łany sołtysie – 30 groszy;
  • łany puste – 10 groszy;
  • aratua sua – 15 groszy;
  • zagrodnicy z ogrodami – 4 grosze;
  • zagrodnicy z rolą – 6 groszy;
  • komornicy z bydłem – 8 groszy;
  • komornicy bez bydła – 2 grosze;
  • rybacy bez roli – 8 groszy;
  • koła walne / korzeczne – 24 grosze;
  • koła doroczne – 12 groszy;
  • piły, folusze i stępy od koła – 15 groszy;
  • wiatraki – 10 groszy.

Uwagi redakcyjne: Rejestr został wpisany przez tę samą osobę, która sporządziła spisy z 1580, 1581 i 1582 r.

Tomasz Związek


Autorzy: Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek, Tomasz Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie edycji: Tomasz Związek
Skolacjonowanie: Marek Słoń
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat pyzdrski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.