Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1565 r.

Źródło: ASK I 13, k. 31v-74v.

Tytuł: Regestrum districtus Pysdrensis contributionis Sacre Regie Maiestatis Piotrcowiae de manso possesio cum decima per grossos viginti ac aliis rebus laudata de villis eiusdem districtus per Generosum dominum Nicolaum Mielnski Burgrabium terrestrum Gnesnensi quattuor Palatinatu Calisie districtum scilicet Pyzdrensi, Gnesnensi, Kczynensi et Naklensi eiusdem contributionis exactorem anno domini millesimo quingentesimo sexagesimo quinto [1565] exacta.

Treść: rejestr łanowy (k. 32–73); rejestr szosu pobranego z miast powiatu (k. 73v–74v).

Uniwersał: VL, t. 2, s. 710-718; VC, t. 2, vol. 1, s. 185-190.

Opis: Rejestr składa się z 505 zapisek, przynoszących gospodarcze i podatkowe informacje na punktów osadniczych położonych w powiecie pyzdrskim. Źródło informuje o działach szlacheckich w poszczególnych wsiach wspomnianego terenu; karczmach oraz innych obiektach przemysłowych taki jak młyny czy wiatraki. Co ważne źródło nie informuje o pełnej liczbie właścicieli dóbr w danym roku. Nie znana jest przyczyna tego braku, jednak ta ułomność dotyczy aż 125 zapisek. Podstawą do zebrania podatku był uniwersał poborowy z 1565 roku, w którym podstawowe stawki kształtowały się następująco:

  • od łanu osiadłego – 20 gr;
  • szlachta uboga – 12 gr;
  • zagrodnicy bez ziemi – 2 gr;
  • zagrodnicy z ziemią – 4 gr;
  • komornicy z bydłem – 4 gr;
  • rybacy – 8 gr;
  • karczmy doroczne – 12 gr;
  • młyny dziedziczne (od koła walnego i folusza) – 24 gr;
  • młyny doroczne (i inne typy kół) – 12 gr;
  • wiatraki dziedziczne – 10 gr;
  • wiatraki doroczne – 5 gr.

Źródło zostało w zdecydowanej większości spisane po łacinie. Odczytanie rękopisu nie stanowiło problemu, gdyż pismo było staranne. Warto wspomnieć, że wpisy były dokonywane przez dwóch pisarzy. Wiodące pismo (ręka „A”) ma charakter kursywny, drugie natomiast (ręka „B”) cechuje się zdecydowanie większą wyrazistością liter, które przybierały raczej okrągłe kształty.

Uwagi redakcyjne: Rejestr 1565 roku nie odbiega swoim formularzem od innych znanych z tej epoki, na kartach nie notowano dat wpisów, natomiast zauważalna jest XVI-wieczna paginacja stron na szczycie każdej karty. Najwięcej problemów edytorskich sprawiły listy właścicieli, ponieważ pisarze skarbowi notowali wielokrotnie albo imiona albo same nazwiska. Miejsca te wątpliwe były podczas prac wydawniczych zaznaczane znakami zapytania. Zaobserwowano także, że rejestr niekiedy myli przynależność parafialną niektórych osad. W tym względzie zalecana jest ostrożność i kontrola spisu z innymi rejestrami oraz tabelą zbiorczą dołączoną do danych powiatu pyzdrskiego.

Z racji zaznaczania działów w poszczególnych osadach pisarze odnotowywali zsumowane wartości podatku dla całej miejscowości. Wszystkie te wypadki zostały odnotowane w kolumnie „varia”.

Na końcu tabelarycznej edycji zamieszczono listę miast występujących w rejestrze poborowym 1565 roku (zob. zapiski numer 490–502) wraz z danymi. Niestety załączony spis jest częściowo wybrakowany, gdyż brakuje w nim wiodących ośrodków miejskich takich jak Pyzdry czy Środa, niektóre zaś są opisane w sposób mało dokładny. Przykładowo nie mamy żadnych danych dotyczących Ciążymia i Mielżyna (kolejno zapiski numer 495 i 503).

Tomasz Związek


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Urszula Zachara-Związek, Tomasz Związek

Wpisanie rejestru: Krzysztof Chłapowski
Skolacjonowanie: Tomasz Związek
Przygotowanie do edycji: Krzysztof Chłapowski, Tomasz Związek
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat pyzdrski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.