Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu pyzdrskiego 1552 r.

Źródło: ASK I 11, s. 243-263.

Tytuł: brak karty tytułowej. Na stronie 243 znajduje się wyraźny nagłówek otwierający całość rejestru: REGESTRUM EXACTIONIS DUORUM | GROSSORUM DISTRICTUS PIZDRENSIS | ANNO DOMINI 1552.

Treść: pobór od kmieci (s. 243–260); wykaz szosu zapłaconego z miast powiatu (s. 261); zestawienie łanów uprawianych przez szlachtę (aratua sua) (s. 263); spis łanów sołtysich (s. 264–266); lista młynów walnych (s. 267) i korzecznych (s. 268–269); spis karczem (s. 270–275); rejestr czopowego (s. 276–277).

Uniwersał: VL, t. 2, s. 600-605; VC, t. 2, vol. 1, s. 35-38.

Opis: Rejestr 1552 roku jest pierwszym źródłem skarbowym otwierającym drugą połowę XVI wieku w powiecie pyzdrskim. Jego budowa jest prostsza niż późniejszych; w swojej formie nawiązuje bardziej do stylu zapisek z 2. poł. XV i 1. poł. XVI wieku, gdzie często wymieniano tylko nazwę miejscowości i kwotę zapłaconego podatku. Struktura zapisek jest niemal identyczna jak w rejestrach poborowych powiatu pyzdrskiego z lat 30. XVI w. (ASK I 11, s. 199–239) i z powiatu kaliskiego z 1552 roku (por. materiały w tym wydawnictwie).

Cechą charakterystyczną omawianego spisu jest to, że pisarz odnotowywał obok miejscowości nie kwotę pobranych pieniędzy, lecz liczbę kmieci, co zostało uwzględnione w formularzu tabeli bazy danych jako pole „kmc_liczba”. W związku z zaistniałą sytuacją kolumna zbierająca liczbę łanów dla każdej wsi w powiecie pozostała pusta.

Sumy we florenach, groszach i denarach podliczano na końcu każdej strony.

Pisarz odnotowywał przynależność parafialną miejscowości jedynie na pierwszych stronach spisu poboru łanowego. Na dalszych kartach tego zaniechał. Utrzymał jednak ogólny układ rejestru, w którym parafie podawane są w porządku alfabetycznym, zaś po każdej z nich następują osady teoretycznie położone w jej okręgu. Niekonsekwentne stosowanie owego porządku skutkowało w wielu wypadkach trudnościami w identyfikacji miejscowości, dlatego korzystanie z rubryki „parafia” powinno być zdecydowanie ostrożniejsze niż w wypadku pozostałych spisów podatkowych. Zalecane jest zestawianie danych z innymi rejestrami oraz tabelą zbiorczą.

Wydawany rejestr jest dosyć wyjątkowy w publikowanym zbiorze. Wynika to nie tylko z pobierania poboru od kmieci, a nie od łanów, ale także na notowaniu przez pisarza wielu opustoszałych miejscowości (desertae), które nie pojawiają się w późniejszych rejestrach. Najczęściej są to relikty nazewnicze osad opuszczonych jeszcze pod koniec średniowiecza. Wiele z nich pojawiało się w rejestrze poborowym powiatu pyzdrskiego z 1507 r. (ASK I 11, s. 1–44), co było odnotowywane w tabeli zbiorczej. W tej samym miejscu, dołączonej do wydania w kolumnie „varia” wpisywano informację o tym, że pojedyncza informacja o wsi (lub przysiółku) występowała tylko w rejestrze z 1552 r. i nie pojawiała się tym samym w późniejszych spisach.

Podstawę poboru podatku nadzwyczajnego stanowił uniwersał z 1552 roku wydany za panowania Zygmunta Augusta, w którym podstawowe kwoty poborowe kształtowały się w następujący sposób:

  • kmieć 2 grosze;
  • zagrodnik 2 grosze;
  • wiatrak dziedziczny 12 groszy;
  • koło doroczne 6 groszy;
  • koło dziedziczne w młynach wiejskich i foluszach 12 groszy.

Uwagi redakcyjne: Jak zostało to już wcześniej wspomniane, trudności podczas prac nad rejestrem poborowym sprawiała identyfikacja przynależności parafialnej osad. W nawiasach kwadratowych znajdują się nazwy siedziby parafii, które identyfikowano na podstawie porządku miejscowości.

Tomasz Związek


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek, Tomasz Związek

Wpisanie rejestru: Krzysztof Chłapowski
Skolacjonowanie: Marek Słoń
Przygotowanie do edycji: Krzysztof Chłapowski, Tomasz Związek
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat pyzdrski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.