Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Była to największa jednostka terytorialna tego rzędu w historycznej Wielkopolsce. Obejmowała około 9000 km2 i co najmniej 770 miejscowości. Tak znaczny rozmiar powiatu można wiązać ze stołecznym charakterem Poznania nie tylko w skali województwa, lecz także całej prowincji. Istotne znaczenie miał także potencjał gospodarczy tego ośrodka.

W obrębie powiatu warunki naturalne i gęstość osadnictwa były bardzo zróżnicowane. Najintensywniej była zagospodarowana strefa południowo-wschodnia, począwszy od granicy z województwem kaliskim, przez okolice Poznania aż po widły Warty i Obry. Na północ od Warty ciągnął się równoleżnikowo pas lasów o szerokości od kilkunastu do 30 km. Dalej na północ osadnictwo było nierównomiernie rozłożone: względnie gęste między Notecią (okolice Czarnkowa) a Wełną (rejon Rogoźna) i rzadkie, z dużymi połaciami lasów i bagien na pozostałych terenach. Wypada też zaznaczyć, że na tych terenach w drugiej połowie XVI w. wciąż zakładano nowe wsie.

Zachodnie rubieże powiatu w rejonie Czarmyśla były zarazem najbardziej na zachód wysuniętym krańcem Rzeczypospolitej. Dalej granica powiatu, pokrywająca się tu z wojewódzką i państwową, biegła na północ i wkraczała w teren rozległych lasów. Między Skwierzyną a Santokiem przecinała Wartę i szła na wschód puszczą między tą rzeką a Notecią. W rejonie Drawskiego Młyna przechodziła na prawy brzeg Noteci kierowała się na północ, wciąż w rozległych lasach. Na odcinku około 10 km pokrywała się z nurtem rzeki Drawy. Koło wsi Barchold granica powiatu oddzielała się od państwowej i skręcała na wschód, wciąż przez lasy. W okolicach Piły wąski pas terenu (ok. 10 km) wcinał się między powiat wałecki i województwo kaliskie aż po Jastrowie; to ostatnie rzeka Gwda oddzielała od poznańskiego na odcinku między Jastrowiem a Ujściem. Na południe od Noteci granica biegła przez obszary o względnie gęstym osadnictwie i jednocześnie pozbawionym naturalnych barier: najpierw na południe, a po dojściu do Warty na zachód, aż po okolice Paradyża. Była w tej części bardzo nieregularna, z głębokimi wcięciami w województwo kaliskie w rejonie Chodzieży i Kostrzynia, enklawą poznańską w powiecie gnieźnieńskim wokół Lechnina. Na odcinku równoleżnikowym, oddzielającym dwa omawiany powiat od kościańskiego, linia również jest kręta i prawdopodobnie odzwierciedla rozłożenie kompleksów dóbr możnowładztwa z okresu formowania się podziałów powiatowych w drugiej połowie XIV w. Od Paradyża do Czarmyśla granica – tu znów będąca jednocześnie państwową – biegnie względnie prosto, w kierunku północno-zachodnim, przez lasy i tereny o rzadkim osadnictwie.

W rejestrach poborowych z drugiej połowy XVI w. odnotowano 735 miejscowości w tym powiecie. Kwerenda w innych źródłach uzupełniła tę listę na razie o kolejne 35 osad. Łącznie były tu 33 miasta. Zidentyfikowano także 44 osady młyńskie, 8 kuźniczych, 2 karczemne i 7 folwarków oraz 17 pustek osadniczych, pozostających na razie poza publikowaną mapą główną. Ponad 70% wsi stanowiło własność szlachecką. Niemal równie wysoki był ten odsetek w odniesieniu do miast, co wyróżnia powiat poznański na tle ówczesnej Korony. W posiadaniu Kościoła pozostawało 18% wsi i miast (odpowiednio 122 i 6). Jeszcze słabiej zaznaczała się własność królewska, obejmująca 7 miast (21%) i 42 wsie (6%). Na terenie powiatu było 9 wsi miejskich. W odniesieniu do 14 osad nie udało się dotąd określić przynależności własnościowej. Dobra królewskie koncentrowały się w północno wschodniej części powiatu: począwszy od klucza obornickiego i rogozińskiego ciągnęły się wzdłuż wschodniej granicy, przy czym największy obszar zajmowało starostwo ujsko-pilskie. Natomiast najwięcej dóbr kościelnych znajdowało się wokół Poznania i w zachodniej części powiatu, w rejonie Paradyża, Bledzewa i Pczewa.

Fragmenty rejestrów poborowych z drugiej połowy XVI w., dotyczące Poznania, wsi należących do miasta oraz jego przedmieść, miast wchodzących obecnie w skład Poznania (Chwaliszewo, Ostrówek, Śródka), a także młynów w okolicy Poznania zostały wydane przez Mariana Mikę w pracy Opisy i lustracje Poznania z XVI-XVIII wieku[1].



[1] Opisy i lustracje Poznania z XVI-XVIII wieku, wyd. M. Mika, Poznań 1960, s. 3-4 (opisy młynów koło Poznania z 1553 r., bez podania jednak rodzaju kół młyńskich), s. 8-12 (z rejestru poborowego z 1563 r.), s. 17-18 (podatek z miast i przedmieść z rejestru poborowego z 1567 r.), s. 23-27 (z rejestru poborowego z 1577 r.), s. 30-34 (z rejestru poborowego z 1583 r.).

Marek Słoń


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1553 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1563 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1567 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1570 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1577 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1580 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1583 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.