Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1583 r.


Źródło: AGAD, ASK I 4, k. 616-730.

Tytuł: Regestrum Contri-|butionis publicae in | Conventione Colensi | anno Domini 1582 | pro anno futuro 1583 | laudatae | Sub praefectura Gen[er]osi | Domini Ioannis de Bloczisze-|wo Gaiewski Iudicis t[er]r[est]ris | et exactoris contributionu[m] | earundem pallatinatus | Posnan[iensis] [k. 617].

Treść: k. 616: numer 774; k. 617: tytuł; k. 618-715: rejestr poboru łanowego ze wsi; k. 715v: zapiska z 5 lutego 1583 o opłacie jednego złotego od Bartłomieja Furmana ze Śląska; k. 716-717v: rejestr poboru z młynów konurbacji poznańskiej; k. 718-727v: rejestr poboru z miast województwa poznańskiego; k. 728-730: rejestr poboru z dóbr Czarnkowskich, wchodzących w skład parafii w Człopie.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 1024-1039; VC, t. 2, vol. 1, s. 455-463.

Opis: Stanowiący podstawę źródłową niniejszej edycji rejestr poboru nadzwyczajnego z 1583 r. zawiera 892 zapiski dotyczące 706 punktów osadniczych powiatu poznańskiego. 71 z tych wpisów nie zawiera jednak żadnych danych poza nazwą miejscowości, z których miano pobrać opłaty. W źródle tym zamieszczono przede wszystkim informacje dotyczące liczby łanów, z jakich dokonano opłat, oraz informacje o zagrodnikach, komornikach, rzadziej rybakach czy rzemieślnikach – jest to główny zrąb wiadomości pochodzących z rejestru. Osobą odpowiedzialną za przeprowadzenie rejestru był Jan Gajewski z Błociszewa h. Ostoja, wieloletni (1581-1595) sędzia poznański[1].

Rejestr wpisany prawie w całości po łacinie, polskie wyrazy stanowią rzadkość i dotyczą głównie urządzeń gospodarczych (folusz [k. 716v], od stempy prossowney [k. 715] lub jagielney [k. 728], od dolu smolnego [k. 727]) oraz nazw własnych, przede wszystkim młynów. Ma charakter tekstowo-tabelaryczny. Podzielony jest względem parafii, ułożonych na ogół w ciągu alfabetycznym. Osady stanowiące siedziby parafii zostały wyszczególnione poprzez dopisanie do ich nazw skrótów Paro, Paroch, etc. Zamieszczone informacje dotyczą od jednej do trzech-czterech osad na poszczególnej karcie. Na dole każdej karty dokonywano podsumowania zebranych pieniędzy z wymienionych na danej stronie osad.

Rejestr spisany został dwiema rękoma, bardzo starannym, XVI-wiecznym pismem. Ręka pierwsza spisała osady z kart 618-646v, druga ręka pozostałą część rejestru. Dużo bardziej staranny jest dukt pierwszej z rąk, następny pisarz nie przywiązywał już aż tak wielkiej wagi do wyglądu liter, co nie zmienia jednak faktu, że dalej jest to jeden z najbardziej starannie wypisanych rejestrów nie tylko z powiatu poznańskiego. Również stan zachowania tego rejestru jest idealny. Można zatem chyba wnioskować, że omawiany rejestr jest czystopisem.

Uwagi redakcyjne: Nie pobierano opłat z karczem, ale z pól karczmarzy już tak. Założono zatem, że informacja o poborze podatku z łanów karczmarza (lub karczemnych) wskazuje na istnienie przynajmniej jednej karczmy we wsi lub w jej części. Zatem w kolumnie „Obiekty” w nawiasach kwadratowych umieszczano informację o karczmie, tak samo w kolumnie „Taberna”.

W kolumnie „Varia” wpisywano różnego rodzaju informacje, których nie dało się przyporządkować do poszczególnych kolumn. Ponadto w nawiasach kwadratowych wpisywano uwagi edytującego źródło, które mają istotny wpływ na znajomość stosunków społeczno-gospodarczych. Chodzi m.in. o informację o opłatach z półłanków, o ilości pasterzy (w kolumnie jest tylko miejsce na wpisanie liczby owiec) lub ratajów wraz z pługami każdego z nich.

Niekiedy stawka poboru z pól karczmarzy, rzemieślników lub młynarzy wskazuje na niestandardowe wielkości pól, tj. nie będące ani całymi łanami, ani ich połówkami bądź ćwiartkami. W takim wypadku w kolumnie „Inne łany” wstawiano informację o przynależności danego łanu, zaś w kolumnie „Varia” podawano pełną źródłową formę zapiski wraz ze stawką poboru od danego pola.



[1] Urzędnicy wielkopolscy XVI-XVIII wieku. Spisy, oprac. A. Bieniaszewski , Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987, s. 137, nr 937; K. Lepszy, Gajewski Jan z Błociszewa h. Ostoja, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 7, Kraków 1948-1958, s. 215.

Michał Słomski


Autorzy: Anna Dunin-Wąsowicz, Michał Słomski, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Michał Słomski
Skolacjonowanie: Anna Dunin-Wąsowicz
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.