Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1581 r.


Źródło: AGAD, ASK I 6, k. 338-445

Tytuł: Regesta Contributionis Publicae de villis, civitatibus oppidisque in Districtu Posnaniensi Exactae pro Anno 1581 Sub Praefectura Generosi Domini Ioannis Gaiewski surogatoris et exactoris in Palatinatu Posnaniensi

Treść: k. 338 karta tytułowa; k. 339-422v rejestr poboru łanowego ze wsi; k. 423-424 spis młynów w okolicach Poznania; k. 424 zestawienie sumaryczne kategorii podatkowych odnotowanych w rejestrze; k. 425-441 rejestr poboru z miast; k. 442-443v rejestr poboru łanowego z miasta i parafii Człopa; k. 444-444v – podsumowanie zebranego podatku z miast; k. 445 – podsumowanie podatku z całego rejestru

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-219; VC, t. 2, vol. 1, s. 455-463.

Opis: Rejestr pisany po łacinie z nielicznymi wstawkami w języku polskim. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie pisanej czerwonym atramentem dopiski „Paro:” obok nazwy osady. Główna część zapisu składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką. Poniżej lub obok nazwy miejscowości wpisywano nazwę właściciela osady bądź jej działu. W większości wypadków odnotowywano w tym miejscu także datę dzienną zainkasowania opłaty. Dalej wymieniano kategorie podatkowe, z których opłacano pobór, wraz zaznaczeniem, z ilu jednostek (łanów, zagrodników, kół młyńskich etc.) faktycznie dokonano opłaty. Po prawej stronie, przy samych nazwach kategorii podatkowych, wpisane zostały stawki podatku. Dalej znajdują się trzy kolumny z liczbą florenów, groszy i denarów, do których wpisywano sumę podatku zebranego z poszczególnych kategorii. Na dole każdej strony znajduje się podsumowanie w postaci tabelki, w której wpisywano liczbę opodatkowanych jednostek występujących w osadach na danej stronie. W trakcie prac nad edycją nie odnotowano żadnego przypadku, kiedy w podsumowaniu pominięto jakąś kategorię. Poniżej tabelki sumującej osoba sprawdzająca rejestr wpisywała sumę podatku odnotowanego na danej stronie.

Rejestr spisany został w głównej mierze przez jednego pisarza w sposób bardzo staranny, wszelkie skreślenia i poprawki pojawiają się niezwykle rzadko. Całość została sprawdzona przez inną osobę, która umieściła w nim adnotacje takie, jak: suma podatku z całej strony, sumaryczne zestawienie kategorii podatkowych z części rejestru (k. 424); suma podatku z miast (k. 444v), suma podatku z całego rejestru (k. 445), inne drobne poprawki i uzupełnienia.

Niekiedy zdarzały się dopiski liczbowe obok tabel sumujących na dole poszczególnych stron (k. 340 – „3,5”; k. 341v – „2,5 ”; k. 346v – „5”).

Interesujący jest fakt, że w rejestrze, oprócz operowania pełnymi łanami, używano także połówek łana (np. k. 342, Czmachowo – „A mansis septem per gr. 30”, „A mansis mediis tribus per gr. 15”). Nie wiadomo jaki był cel stosowania połówek łanów zamiast całych, być może w jakiś sposób ułatwiało to poborcy obliczenia. Mogło też oddawać podział osady na gospodarstwa kmiece. Zagadnienie to wymaga dalszych badań.

Często w podsumowaniach występują błędy polegające na rozbieżności między liczbami jednostek poszczególnych kategorii podatkowych odnotowanych na stronie a liczbą podaną w podsumowaniu.

Uwagi redakcyjne: W roku 1581 opodatkowaniu nie podlegały karczmy, a jedynie pola należące do karczmarzy. W niniejszym rejestrze poborowym nie była określana powierzchnia tego typu pól, ograniczano się tylko do podawania stawki należnego podatku. Wobec tego liczba łanów karczemnych podawana jest w edycji w przybliżeniu na podstawie kwoty podatku pobranego z tych pól. Ponadto w takich przypadkach umieszczano w kolumnie „Obiekty” adnotację w postaci „[karczma]” jako pośrednią informację o występowaniu w danej miejscowości takiego obiektu.

W rejestrze występują sformułowania „A quarta una agri”, odnoszące się od ćwierci łana, z której pobierano 7,5 gr podatku. Odpowiada to stawce 30 gr za cały łan kmiecy. Często używano zwrotów typu „frustis agri”, „modico agri” oraz podawano kwotę zebranego podatku. Ponieważ samo określenie „frustis” lub „modico” nie mówi nic faktycznie o rozmiarze pola, w edycji obliczano go na podstawie kwoty podatku. W całym rejestrze w większości wypadków używano takiego właśnie sposobu zapisu, zamiast dodawać owe cząstki pól do liczby wszystkich łanów kmiecych. Wskazuje to na pewną stałą manierę pisarza. W edycji zdecydowano się na dopisanie tych części do ogólnej liczby łanów kmiecych.

W przypadku, gdy w rejestrze nie podawano rodzaju młyna (walny, korzeczny, dziedziczny, doroczny) a jedynie informację o liczbie kół i kwocie zebranego podatku, dodawano w edycji odpowiednie określenie na podstawie tegoż podatku oraz podsumowania na dole poszczególnych kart, ujęte w nawias kwadratowy. Wobec tego młyn, od którego płacono 24 gr. za koło był to przeważnie młyn dziedziczny, a jeśli 12 gr. za koło – doroczny. Pamiętać jednak należy, że nie jest to dokładne wskazanie rodzaju młyna.

Na karcie 393 znajduje się zapis dotyczący Rogoźna z adnotacją, że jest to miejscowość parafialna. Zapis ten jest pusty i sugeruje jedynie, że pojawiające się po nim miejscowości należą do tej parafii. Następny jest jednak zapis dotyczący Rożnowa (k. 393v) również z adnotacją dotyczącą parafii. Wskazuje to na przynależność parafialną następujących dalej miejscowości do parafii Rożnowo, jednak faktycznie należały one do parafii Rogoźno. Ta pomyłka występuje w większości rejestrów poborowych powiatu poznańskiego. W tym wypadku w edycji wpisywano do kolumny „Parafia” w nawiasie kwadratowym Rogoźno.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

Michał Gochna


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Michał Gochna
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.