Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1580 r.


Źródło: AGAD, ASK I 6, k. 74-187v

Tytuł: Regesta Contributionis Publicae de villis civitatibus oppidisque in Districtu Posnaniensi Exactae pro Anno 1580 Sub Praefectura Generosi domini Andreae Karchowski de Byleczino Exactoris in Palatinatu Posnaniensi

Treść: k. 74 karta tytułowa; k. 74a pusta karta, w dolnej części widnieje dawna sygnatura archiwalna lub inwentarzowa, pisana wielkimi literami i czerwonym atramentem: „No. 729”; k. 75-166 rejestr poboru łanowego ze wsi; k. 166v-167 zestawienie sumaryczne kategorii podatkowych odnotowanych w rejestrze; k. 168-169v rejestr poboru łanowego z miasta i parafii Człopa; k. 170v-171v spis młynów w okolicach Poznania; k. 172-187v rejestr poboru z miast

Uniwersał: VL, t. 2, s. 198-206; VC, t. 2, vol. 1, s. 432-443.

Wydanie: ŹD, s. 3-58.

Opis: Rejestr pisany po łacinie z nielicznymi wstawkami w języku polskim. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie pisanej czerwonym atramentem dopiski „Paro:” obok nazwy osady. Główna część zapisu składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką. Poniżej lub obok nazwy miejscowości wpisywano nazwę właściciela osady bądź jej działu. W większości wypadków odnotowywano w tym miejscu także datę dzienną zainkasowania opłaty. Dalej wymieniano kategorie podatkowe, z których opłacano pobór, wraz zaznaczeniem, z ilu jednostek (łanów, zagrodników, kół młyńskich etc.) faktycznie dokonano opłaty. Po prawej stronie, przy samych nazwach kategorii podatkowych, wpisane zostały stawki podatku. Dalej znajdują się trzy kolumny z liczbą florenów, groszy i denarów, do których wpisywano sumę podatku zebranego z poszczególnych kategorii. Na dole każdej strony znajduje się podsumowanie w postaci tabelki, w której wpisywano liczbę opodatkowanych jednostek występujących w osadach na danej stronie. W trakcie prac nad edycją nie odnotowano żadnego przypadku, kiedy w podsumowaniu pominięto jakąś kategorię (pewien wyjątek stanowi k. 137v, gdzie brakującą kategorię dopisała inna osoba sprawdzająca rejestr). Poniżej tabelki sumującej osoba sprawdzająca rejestr wpisywała sumę podatku odnotowanego na danej stronie.

Rejestr spisany został w głównej mierze przez jednego pisarza w sposób bardzo staranny, wszelkie skreślenia i poprawki pojawiają się niezwykle rzadko. Całość została sprawdzona przez inną osobę, która umieściła w nim adnotacje takie, jak: suma podatku z całej strony, suma podatku z całego rejestru na poszczególnych etapach (k. 167, k. 171v), suma podatku z poszczególnych części rejestru (k. 169v, 171v), sumaryczne zestawienie kategorii podatkowych z części rejestru (k. 166v-167), inne drobne poprawki i uzupełnienia (k. 137v).

Niekiedy zdarzały się dopiski liczbowe obok tabel sumujących na dole poszczególnych stron (k. 77v – „193,5”; k. 78v – „gr. 2,5”; k. 114v, 115v, 143, 160v – „gr. 3”; k. 118v – „gr. 2”; k. 133v – „gr. 5”).

Interesujący jest fakt, że w rejestrze, oprócz operowania pełnymi łanami, używano także połówek łana (np. k. 87v, Mościejewo – „A mansis mediis tredecim per gr. 30”). Podawano przy tym różne kwoty podatku za jednostkę: albo, tak jak w przytoczonym przykładzie, kwotę należną od łana, albo kwotę należną od połowy łana. Brak jest regularności w użyciu jednego bądź drugiego rozwiązania. Nie wiadomo jaki był cel stosowania połówek łanów zamiast całych, być może w jakiś sposób ułatwiało to poborcy obliczenia. Mogło też oddawać podział osady na gospodarstwa kmiece. Zagadnienie to wymaga dalszych badań.

Często w podsumowaniach występują błędy polegające na rozbieżności między liczbami jednostek poszczególnych kategorii podatkowych odnotowanych na stronie a liczbą podaną w podsumowaniu.

Uwagi redakcyjne: W roku 1580 opodatkowaniu nie podlegały karczmy, a jedynie pola należące do karczmarzy. W niniejszym rejestrze poborowym nie była określana powierzchnia tego typu pól, ograniczano się tylko do podawania stawki należnego podatku. Wobec tego liczba łanów karczemnych podawana jest w edycji w przybliżeniu na podstawie kwoty podatku pobranego z tych pól. Ponadto w takich przypadkach umieszczano w kolumnie „Obiekty” adnotację w postaci „[karczma]” jako pośrednią informację o występowaniu w danej miejscowości takiego obiektu.

W rejestrze występują sformułowania „A quarta una agri”, odnoszące się od ćwierci łana, z której pobierano 7,5 gr podatku. Odpowiada to stawce 30 gr za cały łan kmiecy. Często używano zwrotów typu „frustis agri” oraz podawano kwotę zebranego podatku. Ponieważ samo określenie „frustis” nie mówi nic faktycznie o rozmiarze pola, w edycji obliczano go na podstawie kwoty podatku. W całym rejestrze w większości wypadków używano takiego właśnie sposobu zapisu, zamiast dodawać owe cząstki pól do liczby wszystkich łanów kmiecych. Wskazuje to na pewną stałą manierę pisarza. W edycji zdecydowano się na dopisanie tych części do ogólnej liczby łanów kmiecych.

Zapisy dotyczące podatku zebranego z miast dzielą się na dwie części. Pierwsza z nich dotyczy poboru łanowego, druga czopowego. Pobór łanowy wpisywano standardowo do tabeli. Z kolei w wypadku zapisów czopowego wpisano je do kolumny „Varia” po adnotacji „[Czopowe:]”.

W przypadku, gdy w rejestrze nie podawano rodzaju młyna (walny, korzeczny, dziedziczny, doroczny) a jedynie informację o liczbie kół i kwocie zebranego podatku, dodawano w edycji odpowiednie określenie na podstawie tegoż podatku oraz podsumowania na dole poszczególnych kart, ujęte w nawias kwadratowy. Wobec tego młyn, od którego płacono 24 gr. za koło był to przeważnie młyn dziedziczny, a jeśli 12 gr. za koło – doroczny. Pamiętać jednak należy, że nie jest to dokładne wskazanie rodzaju młyna, bowiem zdarzały się przypadki, że w zapisie miejscowości młyn był określany jako walny, a w podsumowaniu na dole karty jako dziedziczny (k. 123, Chowanówko). Wynikało to z jednej stawki podatkowej, którą objęte były w 1580 r. młyny walny, korzeczny i dziedziczny (jedynie od koła w młynie dorocznym płacono 12 gr.). Często w rejestrze stosowano te określenia zamiennie.

Na karcie 134 znajduje się zapis dotyczący Rogoźna z adnotacją, że jest to miejscowość parafialna. Zapis ten jest pusty i sugeruje jedynie, że pojawiające się po nim miejscowości należą do tej parafii. Następny jest jednak zapis dotyczący Rożnowa również z adnotacją dotyczącą parafii. Wskazuje to na przynależność parafialną następujących dalej miejscowości do parafii Rożnowo, jednak faktycznie należały one do parafii Rogoźno. Ta pomyłka występuje w większości rejestrów poborowych powiatu poznańskiego. W tym wypadku w edycji wpisywano do kolumny „Parafia” w nawiasie kwadratowym Rogoźno.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

Michał Gochna


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Michał Gochna
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.