Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1570 r.


Źródło: ASK I 5, k. 394-417

Tytuł: Rejestr otwierają dwie notatki. Na k. 394 zapisano: Palatinat[us] | Poznan[iensis] rege-|stru[m] exacti | tributi in co-|miciis Warszo-|wien[sibus] An[n]o 1570 | imperati | Generoso Ioan[n]e Klucze-|wsky de Wilkowo Exactore | Palatinatus Poznanien[sis]. Po słowie imperati przerwa, następująca po niej dalsza treść pisana mniejszymi literami. Na k. 395 skromny tytuł District[us] | Poznanien[sis], napisany na środku karty. Oba tytuły zapisane antykwą.

Treść: k. 394 tytuł; k. 395 Districtus Poznaniensis; k. 396-409 rejestr poboru ze wsi; k. 410 wykaz młynów koło Poznania, które zapłaciły pobór; k. 411-411v opłaty od Szkotów; k. 412-416v rejestr poboru z miast powiatu poznańskiego; k. 417 suma dochodu poboru z powiatu poznańskiego.

Uniwersał: VC, t. 2, vol. 1, s. 290-295

Opis: Rejestr poborowy powiatu poznańskiego z 1570 r. jest wynikiem uchwalenia w dniu 10 lipca 1570 r. na trwającym od 29 kwietnia do 11 lipca 1570 r. sejmie warszawskim kontrybucji dóbr królewskich i kościelnych. Dzięki pieniądzom zebranym z kontrybucji miano wypłacić zaległy żołd żołnierzom najętym w czasie trwania wojny inflanckiej. Rejestr obejmuje 82 wsie królewskie i kościelne, 2 młyny w okolicach Poznania, stanowiące własność kościelną oraz 13 miast królewskich i kościelnych. Praktycznie wszystkie zamieszczone w spisie wsie stanowiły własność duchowną. Należały one do czterech głównych instytucji kościelnych: biskupa poznańskiego, kapituły katedralnej poznańskiej i jej członków oraz opactw cysterskich w Bledzewie i Paradyżu. Dodać do tego należy po jednej wsi plebana brodzkiego i Św. Wojciecha. Daje to razem 78 wsi kościelnych. Wśród wsi wymieniono również należące do biskupów poznańskich miasto Buk [k. 396]. Zapewne chodziło o pobór z łanów któregoś z przedmieść miasta (z Konar lub Półwsi; trzecie z przedmieść, Pawłowo zostało wymienione osobno jako wieś). Nie są to jednak wszystkie dobra kościelne, jakie znajdowały się na terenie powiatu poznańskiego. Spis nie objął m.in. dóbr klasztoru cysterek w Owińskach czy komandorii joannitów z Poznania, które zostały wspomniane np. w lustracji województwa poznańskiego z 1564-1565 r. Nie wiadomo, jakie kryteria zadecydowały o pominięciu tych dóbr. W rejestrze znaleźć można tylko 4 wsie królewskie, wchodzące w skład starostwa w Ujściu. W źródle brak wzmianek o poborze ze wsi szlacheckich. Wynikało to ze sprzeciwu szlachty wobec królewskich planów ustalenia kolejnego w przeciągu kilku lat poboru nadzwyczajnego. Ponadto w spisie zawarto imiona i nazwiska dziewięciu Szkotów zamieszkujących miasta województw poznańskiego i kaliskiego, którzy opłacili podatek pogłówny za rok 1570.

Ten szczególnego rodzaju pobór przeprowadzony został nie tylko w powiecie poznańskim. Analogiczne rejestry powstały na pewno dla powiatu kościańskiego i wschowskiego województwa poznańskiego. Wiadomo również o takim samym spisie z województwa płockiego (wydany przez Adolfa Pawińskiego w XVI tomie Źródeł dziejowych na s. 126-133), sieradzkiego i łęczyckiego (choć w tym przypadku tylko z osad królewskich).

Pobór opłat miał miejsce w głównej mierze w lutym i marcu 1571 r., opłaty z kilku wsi oraz z niektórych miast zostały odebrane później (w okresie kwiecień – czerwiec i później). Pod koniec 1570 i w 1571 r. pobierano opłaty od Szkotów. Miesiąc poboru zapisywano jego łacińską nazwą, z kolei dzień tego miesiąca cyfrą rzymską. Przy czterech wsiach, jednym Szkocie i jednej z opłat z Poznania dat nie podano.

Rejestr spisano po łacinie. Polskie słowa występują w przypadku określenia rodzaju kół młyńskich (korzecznik/walni) lub urządzeń (foliush), pobieranych opłat (czopowe przy miastach), także przy nazwach poszczególnych obiektów (np. molendinum Olschewy lub molendinum korzeczne Borowe). Języka polskiego użyto również przy odnotowaniu opłaty od Szkotów (pobur od ossobi swey i warianty tego wyrażenia) i w kilku innych, pojedynczych wypadkach (np. pogorzelcze wolno pussczeny [k. 412v]). Spis wsi uporządkowano względem przynależności parafialnej [nagłówek na k. 396: Ville districtus | Poznaniensis per par-|rochias], parafie zaś uszeregowano alfabetycznie. Główny zapis składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką, określeniu charakteru osady, jej właściciela i przynależności parafialnej. Jeżeli któraś z osad stanowiła siedzibę parafii, wtedy jej nazwę pisano większą czcionką, rozpoczynając wpisywanie pierwszych liter nazwy od lewego marginesu, zaś po niej dodawano skrócone oznaczenie Paro:, choć zdarzały się wyjątki od tej reguły (np. przy wsi Falcfalde [obecnie Sokola Dąbrowa] nie zaznaczono tego, lecz kolejne wyszczególnione wsie należały do parafii znajdującej się w tej miejscowości). Po podaniu daty przeprowadzenia poboru wypisano kategorie podatkowe, z których pobrano opłaty z danej miejscowości, przede wszystkim łany, ale też taberny, zagrodnicy czy rzemieślnicy. Podawano liczbę łanów, obiektów lub ludzi oraz uchwaloną na sejmie stawkę poboru od jednego łanu, młyna czy zagrodnika. Zazwyczaj każda kategoria zajmowała jeden wers, choć nie było to regułą ściśle przestrzeganą. W przypadku dwóch miejscowości [Trojanowa i Januszewic – k. 399v i 404v] kategorie te dopisano w nieco inny sposób, niż większości: nie stworzono listy opłat z danej kategorii, tylko wpisano je jednym ciągiem. Osobno zaznaczano informacje o łanach opuszczonych bądź spalonych, opuszczonych karczmach lub młynach etc., które nie podlegały poborowi w danym roku. W prawej części każdej strony zamieszczono sumę dochodów z danej wsi, na co wyznaczono trzy kolumny, jedną przeznaczoną na wartości we florenach, drugą w groszach, trzecią w denarach. Na dole zawarto podsumowanie zebranych kwot z osad wypisanych na stronie.

Pismo jest wyraźne, z reguły staranne, pisane kursywą. Rejestr zapisany został najprawdopodobniej jedną ręką, choć dwoma różnymi atramentami. Innym atramentem wpisywano podsumowania kwot na każdej stronie oraz ogólne podsumowania kolejnych części i całego rejestru. Niekiedy jednak wpisy te różnią się od stylu pisma głównej ręki rejestru, być może wynikało to z pośpiechu lub innego materiału pisarskiego. Nie pojawiają się problemy z odczytaniem rejestru.

Uwagi redakcyjne: w kolumnach wypisano tylko takie wartości, jakie zostały zapisane w rejestrze. Wszelkie informacje, których nie dało objąć się założeniami edycji rejestrów poborowych zawarte zostały w kolumnie „Varia”. Chodzi tu m.in. o pobór czopowego w miastach. W przypadku niektórych miast zdarzało się, że w jednym mieście opłaty pobierano w różnym czasie. W takim wypadku w tabeli każda data stanowi osobny rekord.

Michał Słomski


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Słomski, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Michał Słomski
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.