Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu poznańskiego 1567 r.


Źródło: ASK I 5, k. 304-343v.

Tytuł: Regestrum proventuum exactionum Paetricovie anni 1567 in conventione generali laudatorum per generosum dominum Johannem Czyswiczki tribunem terrae Calissiensis et exactorem pallatinatus Posnaniensis collectum.

Tytuł zajmuje górną połowę strony.

Treść: k. 304 tytuł; k. 305- 323v rejestr łanowego w układzie alfabetycznym według pierwszej litery nazwy osady, k. 324-335 rejestr łanowego w nierozpoznanym układzie, zgrupowanym przynajmniej częściowo według własności, k. 336-337 młyny, k. 338-342v spis miast (Civitatum contributio Sacre Regiae Maiestatis Paetricovie laudatorum Anni Domini 1567), k. 343 spis Szkotów (Ssotowie: "Thomas, Herny, Thomas Pheiler, Jacub Wursts, Hanus Patrusin, Endris Bieda, Endris Malbcon, Bartzil Enkliar, Kilian Enkliar, Kilian Semerall, Endris Mortcz, Kasper Swarczeham, Peter Holthman", każdy zapłacił po 1 fl), k. 343v wpłaty od Żydów (Iudeorum contributio Sacre Regie Maiestatis districtus Posnanensis).

Uniwersał: VC, t. 2, vol. 1, s. 205-212 (Uniwersał poborowy piotrkowski roku 1567); VL, t. 2, s. 722-745.

Opis: Rejestr jest spisany po łacinie z pojedynczymi słowami w języku polskim. Ma układ tekstowy z dwoma kolumnami liczbowymi (floreny i grosze po prawej stronie). Zapis dotyczący jednej wsi ma charakter ciągły, bez wyodrębniania poszczególnych kategorii w osobne wiersze. Na stronach 305-308 dopisywano sumaryczne zestawienie opodatkowanych jednostek, często wciśnięte bardzo drobnym pismem na marginesie. Na dole każdej strony znajduje się podsumowanie wpłaconych kwot. Często jest ono przekreślone i zastąpione nowym, opatrzonym imieniem, nazwiskiem i syglem Łukasza Brzozowskiego. Zdarzały się stosunkowo liczne przypadki wykreślenia wpisów. Korekty sumy wynikały jednak na pewno nie tylko z tego, lecz również z częstych pomyłek rachunkowych pierwszego pisarza. Na stronie 306v dopisano inną ręką - wbrew porządkowi tej części rejestru - piwowarów (braxatores) opactwa w Paradyżu z adnotacją "ex retentis".

Jest to jedyny rejestr powiatu poznańskiego z drugiej połowy XVI w., w którym osad nie uporządkowano według parafii, lecz w dwóch odmiennych listach. Najpierw są one zgrupowane według pierwszej litery nazwy (wpisy nr 1-476), następnie w grupach po kilka miejscowości (wpisy nr 477-703). Dla właściwego rozpoznania charakteru i układu tego drugiego spisu konieczne są pogłębione studia nad stosunkami własnościowymi w powiecie poznańskim tego okresu oraz nad relacji między rejestrem poborowym i rekognicjarzem w praktyce kancelaryjnej. Nie ulega bowiem wątpliwości związek tego spisu z rekognicjami. Pierwsze 4 grupy wsi są opatrzone podsumowaniem: "Primae recognitionic summa facit" (k. 324), "2 recognitionis summa facit" (k. 324v) etc. Na k. 327 znajduje się wpis "de sorte mea quam de sorte avunculi mei domini Jacobi Chrzipski". W rejestrze powiatu kościańskim z tego samego roku, o takim samym układzie i pisanym tą samą ręką, ta część ma tytuł "Generalium Recognitionum" (k. 377).

Uwagi redakcyjne do edycji rejestru: Układ alfabetyczny i w konsekwencji brak informacji o przynależności parafialnej powoduje problemy w identyfikacji osad. Jest on szczególnie poważny w tak dużym powiecie, jak poznański, gdzie często wiele wsi nosiło tę samą lub podobną nazwę. W dodatku stosunkowo rzadko podawane były wiadomości o płatniku podatku. Starano się zatem porównywać liczbę opodatkowanych jednostek z rejestrach z innych lat, lecz również ta metoda niejednokrotnie zawodziła i identyfikacja pozostaje hipotetyczna, z różnym stopniem prawdopodobieństwa.

Inną trudność sprawiały niestandardowe opisy opodatkowanych osób, np. zagrodnicy sołeccy i kościelni (k. 325, Popowo i Kalsko). W przypadku wsi rzadko, ale w spisie miast już często, podawano łączną liczbę różnych jednostek, np. komorników i hultajów lub samą zapłaconą od takiej grupy sumę. Biorąc pod uwagę różne stawki opodatkowania m.in. komorników i rzemieślników, uniemożliwia to ustalenie liczby osób należących do konkretnych kategorii. Zamiast wypełnienia odnośnych kolumn liczbowych wpisane zostały odpowiednie sformułowania i kwoty do kolumny varia. W miastach często łączono zapis poboru z wpłatami z czopowego, nieobjętego niniejszą edycją, co uniemożliwiało niejednokrotnie ustalenie wysokości podatku zapłaconego przez dany ośrodek z pozostałych powinności.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat poznański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.