Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.


Powiat nakielski, obejmujący swym zasięgiem tereny historycznej Krajny, był jednym z sześciu powiatów wchodzących w skład województwa kaliskiego i stanowił zarazem jego najbardziej na północ wysuniętą część; w jego obrębie graniczył jedynie z powiatem kcyńskim od strony południowej. Od zachodu stykał się z województwem poznańskim, od północy z pomorskim, a od wschodu z inowrocławskim. Granice oparte były w większej części na rzekach – Noteci na południu (z licznymi rozlewiskami i bagnami), Gwdzie na zachodzie, Dobrzynce i Kamionce na północy oraz Brdzie i Płytwicy na wschodzie. Jedynie w części północnej i wschodniej zdarzały się niewielkie odcinki granic biegnące po suchym lądzie.

Określony powyższymi granicami obszar obejmował tereny Pojezierza Krajeńskiego. W północnej części średnia wysokość wynosi ok. 150 m. n.p.m. Im dalej na południe tym teren staje się niższy, dochodząc do ok. 100 m. n.p.m., a w dolinie Noteci średnio ok. 50 – 60 m. n.p.m. Najwyższym wzniesiem na tym terenie jest Dębowa Góra nad Doliną Środkowej Noteci (193 m. n.p.m.). Na obszarze dawnego powiatu nakielskiego przeważają gleby średnio urodzajne, w niektórych okolicach słabo urodzajne (żwiry i piaski). Najlepsze gleby występują w dolinach rzecznych (mady i torfy). Oprócz rzek granicznych na terenach Krajny występowały liczne strugi wodne i jeziora. W przypadku zalesienia tego obszaru pod koniec XVIII w.[1] główne skupiska leśne położone były w dolinach dwóch rzek granicznych – Brdy i Gwdy – szczególnie w ich południowej części. Duży kompleks znajdował się również pośrodku powiatu i rozciągał się między Sypniewem a Łobżenicą ze znacznym wysunięciem na zachód w kierunku Złotowa. W pozostałej częsci powiatu nieduże skupiska leśne były rozsiane luźno. W najmniejszym stopniu zalesione były tereny wokół Złotowa i Zakrzewa oraz w północno-wschodniej części powiatu[2].

Tereny Krajny były teatrem działań wojennych książąt piastowskich i pomorskich, w późniejszym okresie również Krzyżaków i Brandenburczyków. Skutkowało to wielkrotnymi zmianami w podległości tych ziem poszczególnym władcom z różnych krajów. Z XI w. i z okresu wcześniejszego posiadamy niewiele wzmianek o osadach na tym terenie. O wiele liczniej pojawiają się one w źródłach z XIII wieku, będac pochodną akcji kolonizacyjnej podejmowanej przez książąt piastowskich i władze kościelne, które posiadały na tym terenie liczne posiadłości. Z końca tego stulecia, dokładnie z 1299 r., pochodzi najstarsza lokacja miejska na terenie Krajny – Nakło (w XVI w. – Nakiel). Pewne ożywienie w procesie powstawania nowych osad, w tym lokacje miejskie, miało miejsce za panowania Kazimierza Wielkiego, kiedy to pojawiło się ok. 39 nowych miejscowości. Najwięcej jednak, bo aż 104 miejscowości, ma genezę piętnastowieczną. W sumie w początkach XVI w. na obszarze powiatu nakielskiego znajdowało się 198 osad. Osadnictwo w części południowo-wschodniej powiatu było wyraźnie gęstsze niż w części północno-zachodniej, co prawdopodobnie było związane z późniejszym zasiedleniem tego drugiego obszaru[3].

Powierzchnia powiatu nakielskiego wynosiła ok. 3 224 km2. Był on najmniejszym pod względem liczby osad powiatem województwa kaliskiego – na jego terenie znajdowało się ok. 220 miejscowości. Zdecydowana większość z nich (186) była własnością szlachecką. Do króla należało starostwo nakielskie oraz ta część ujskiego, która znajdowała się w granicach powiatu nakielskiego (razem 16 osad). Dobra kościelne stanowił z kolei klucz kamieński arcybiskupów gnieźnieńskich (Kamień i okoliczne wsie) oraz klucz dóbr klasztoru koronowskiego we wschodniej części powiatu, które składały się łącznie z 18 osad. Do tego jedna miejscowość (Zdziechowa) stanowiła uposażenie bożogrobców w Gnieźnie. W powiecie nakielskim nie występowały wsie będące własnością miejską.

W poniższej tabeli przedstawiono liczbę osad występujących w rejestrach na tle wszystkich miejscowości w powiecie nakielskim, które udało się odnaleźć na podstawie literatury przedmiotu oraz innych źródeł (głównie wizytacji i lustracji).

w rejestrach poza rejestrami SUMA
osady zlokalizowane 181 14 195
osady niezlokalizowane 2 2
osady powiązane 2 2
folwarki 2 1 3
osady kuźnicze 3 3
osady smolne 3 3
osady młyńskie 12 12
SUMA 193 27 220

W trakcie badań zidentyfikowano w powiecie nakielskim 41 pustek, z czego 14 nie udało się zlokalizować.

W skład powiatu wchodziło dziesięć miast, z czego jedno było własnością królewską (Nakło), osiem prywatną (Krajenka, Łobżenica, Miasteczko, Mrocza, Sempolbork, Więcbork, Wysoka, Złotowo), a jedno kościelną (Kamień). Na południowym wschodzie, nad Notecią, leżała stolica powiatu - Nakło (obecnie Nakło nad Notecią), przez który przechodził główny szlak handlowy z Poznania do Gdańska. Wychodził on z Nakła w stronę Mroczy i biegł dalej przez Więcbork i Sempolbork (Sępólno), a dalej, już poza powiatem, przez Tucholę i Starogard Gdański. Inny szlak, łączący powiat nakielski z pozostałą częścią woj. kaliskiego, biegł przez Białośliwie i centralnie położoną Łobżenicę.

Całość terytorium pow. nakielskiego podlegała diecezji gnieźnieńskiej, ściślej utworzonemu w 1512 r. archidiakonatowi kamieńskiemu, ze stolicą położoną na terenie powiatu - Kamieniem (Krajeńskim). W drugiej połowie XVI w. archidiakonat składał się z czterech dekanatów, przy czym dwa obejmowały obszar powiatu nakielskiego: dekanat sępoleński i nakielski.



[1] Zgodnie z przyjętymi w pracach nad obecną serią Atlasu Historycznego Polski, stan zalesienia odtwarzany jest na koniec XVIII w. Zob. E. Rutkowska, Środowisko geograficzne [w:] Atlas Historyczny Polski. (seria) Mapy szczegółowe XVI wieku: t. 1: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. H. Rutkowskiego, Warszawa 2008, s. 20.

[2]P. Szafran, Osadnictwo historycznej Krajny w XVI-XVIII w. (1511-1772), Gdańsk 1961, s. 30-33; J. Kondracki, Geografia regionalna Polski Warszawa 1998, s. 83-84; Centralna Baza Danych Geologicznych, Państwowy Instytut Geologiczny, Państwowy Instytut Badawczy [dostęp: 01.12.2014 r.].

[3]Dzieje Kamienia Krajeńskiego i okolic od pradziejów do współczesności, pod red. J. Dorawy, T. Fiałkowskiego, Sępólno Krajeńskie 2009, s. 74-79; P. Szafran, Osadnictwo historycznej Krajny..., s. 34-36.


Michał Gochna


Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1564 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1565 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1577 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1578 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1579 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1580 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1582 r.
Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1591 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.