Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1591 r.


Źródło: AGAD, ASK I 4, k. 756-772.

Tytuł:Regestrum Contributionum d[istri]ctus Naklen[sis] 1591

Treść: k. 125 tytuł i początek rejestru poboru łanowego ze wsi i miast, na dole strony widnieje dawna sygnatura archiwalna lub inwentarzowa, pisana wielkimi literami i czerwonym atramentem: „No. 842”; k. 771v koniec rejestru i zapis odnoszący się do wsi nowo lokowanej; k. 772 suma podatku z całego rejestru

Uniwersał: VL, t. 2, s. 333-341; VC, t. 2, vol. 1, s. 181-191

Opis:Rejestr posiada układ tekstowo-tabelaryczny. Po lewej stronie wpisywano nazwę miejscowości, z której pobrano podatek. Na prawo od nazwy miejscowości widnieje spis kategorii podatkowych, z podaniem ich rodzaju, ilości wystąpień i stawki podatku wyznaczonej w uniwersale. Na końcu po prawej stronie znajdują się dwie kolumny, w których wpisywano kwotę podatku zebranego od danej kategorii podatkowej. Oprócz tego w rejestrze znajdują się dopiski umieszczane przez jego autora w różnych miejscach. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie dopiski „Paroch.” po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej. Rejestr pisany jest po łacinie z nielicznymi wstawkami w języku polskim.

Rejestr jest niekompletny – na 186 odnotowanych w nim miejscowości aż 126 nie posiada żadnych danych oprócz nazwy osady. U dołu tych stron, na których odnotowano pobór podatku chociaż z jednej wsi, widnieje suma podatku zebranego z miejscowości widniejących na danej stronie. Ponadto na stronach tych widnieją u dołu ślady po pieczęciach wyciskanych w czerwonym laku. Być może w ten właśnie sposób pisarz lub poborca potwierdzał prawdziwość informacji zawartych na danej stronie.

Nie wyjaśnione znaczenie posiadają znaki „+” występujące na kartach 768, 768v i 770. W pierwszym przypadku mógłby on sugerować, że miejscowość Mierucin (w XVI w. Mierucino) leży w parafii Wierzchucin (w XVI w. Wierzchucino), a nie Wąwelno - jeden plus znajduje się przy nazwie miejscowości, drugi ponad nazwą miejscowości parafialnej. Z kolei w drugim i trzecim przypadku znak „+” występuje odpowiednio tylko pod nazwą miejscowości parafialnej Wyrza oraz tylko przy nazwie miejscowości Obodowo – nie ma na tych kartach drugich takich znaków. Można wobec tego wysnuć wniosek, że znak ten niekoniecznie używany był w celu porządkowania rejestru, na co wskazywałby przypadek pierwszy. Potwierdzają to również pozostałe rejestry z powiatu nakielskiego objęte edycją, w których miejscowość Mierucin przyporządkowywana zawsze była w parafii Wąwelno.

Uwagi redakcyjne: W rejestrze nie sumowano kwot podatku zebranego z danej miejscowości, wpisywano jedynie sumę podatku ściągniętego od poszczególnych kategorii. W nielicznych zapisach widnieje tylko jedna kategoria podatkowa, a podatek od niej zapłacony staje się de facto podatkiem z całej miejscowości. W takich przypadkach jednak, chcąc zachować konsekwencję, nie wpisywano w edycji tej sumy jako sumy z całej miejscowości. Jeśli jednak pojawiła się suma z całego działu bądź wsi, wpisywano ją w kolumnie „Varia” (Mrozowo, k. 763v).

Na karcie 771v, będącą końcową stroną rejestru, ostatni zapis dotyczy nowo założonej miejscowości Dobriza, którą można utożsamiać z Dobrzycą w starostwie ujskim. O jej świeżej lokacji świadczy znajdujący się przed nią zapis „Novę villae sequuntur”. Użyta w nim liczba mnoga sugeruje, że wsi takich było więcej, jednak z nieznanych przyczyn nie zostały one wpisane do rejestru. Zapis ten umieszczony został w kolumnie „Varia” przy miejscowości Dobriza.

W przypadku zagrodników i komorników ich rodzaj (z ziemią/bez ziemi, z dobytkiem/bez dobytku) określano na podstawie zapłaconego przez nich podatku. W przypadkach, gdy było to niemożliwe, odpowiednie dane wpisywano do kolumny „Zagrodnicy niesprecyzowani” i „Komornicy niesprecyzowani”. Wśród odnotowanych w rejestrze komorników nie udało się zidentyfikować żadnych komorników z dobytkiem.

Ponieważ liczba odnotowanych w rejestrze obiektów i kół jest niewielka, ograniczono się w edycji do wpisania je w kolumny „Obiekty”, „Koła inne” oraz „Koła inne – komentarz”.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

Michał Gochna


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.