Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1582 r.


Źródło: AGAD, ASK I 13, k. 291-308v

Tytuł: Brak

Treść: k. 291-305v rejestr poboru łanowego ze wsi; k. 306 – rejestr wsi nowo lokowanych; k. 306v-308 rejestr poboru łanowego z miast; k. 308-308v rejestr smolników.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-219; VC, t. 2, vol. 1 , s. 455-463.

Opis:Rejestr pisany po łacinie z nielicznymi wstawkami w języku polskim. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie dopiski „P.” na obszernym marginesie po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej. Na marginesie tym umieszczano także informacje o właścicielu wsi bądź działu tudzież inne adnotacje. Główna część zapisu składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką oraz listą kategorii podatkowych. Na prawo, przy samych nazwach kategorii podatkowych, wpisane zostały liczby jednostek danej grupy podatkowej (łanów, komorników, zagrodników i in.). Dalej znajdują się dwie kolumny z liczbą florenów i groszy, do których wpisywano sumę podatku zebranego od poszczególnych kategorii podatkowych. Na dole każdej strony znajduje się suma podatku zebranego ze wszystkich miejscowości na niej odnotowanych. Dodatkowo w spisie miast („Oppida”) na lewym marginesie podawano niekiedy sumę podatku zebranego z danego miasta.

Po rejestrze poboru łanowego ze wsi znajduje się spis podatku pobranego od wsi nowo lokowanych („Villae noviter locatae”). Obejmuje on siedem wsi w układzie niealfabetycznym, z czego przy jednej z nich nie zanotowano żadnych informacji. Struktura zapisów jest taka sama jak w głównym rejestrze poboru łanowego ze wsi. Kolejny spis zawiera rejestr podatku łanowego z miast („Oppida”), obejmujący dziesięć miejscowości, oraz rejestr pieców i smolników („Smolniczi”; osiem zapisów z czego tylko dwa kompletne).

Rejestr jest czytelny, prowadzony starannie, zdarzają się jednak skreślenia i dopiski.

Datacja rejestru jest wątpliwa. Brak karty tytułowej oraz jakichkolwiek wzmianek w jego treści odnośnie daty powstania pozwala ją określić jedynie w przybliżeniu. Na pierwszej karcie widnieje dopisek z datą 1580 i znakiem zapytania w nawiasie, wykonany ołówkiem najprawdopodobniej przez archiwistę. Nie jest to jednak rejestr z tego roku (zob. Rejestr poborowy powiatu nakielskiego z 1580 r. w obecnej edycji). Nie jest to również rejestr z 1581 ani żaden z lat 70. XVI w. (j.w.). Wysokość zebranego podatku oraz liczba kategorii podatkowych w poszczególnych wioskach jest zbliżona do analogicznych danych z rejestru z 1581 r. Dla obu rejestrów obowiązywał ten sam uniwersał poborowy[1]. Wobec tego za datę powstania niniejszego rejestru można przyjąć rok 1582.

Uwagi redakcyjne: W rejestrze zdarzają się zapisy typu „Portio Agri 1 gr. 6” (np. Stare, k. 291v), nie zawierające bezpośredniej informacji o wielkości areału ani jego własności. Przy tego typu zapisach pojawia się niekiedy liczba 1, nie odnosi się jednak do obszaru pola, gdyż stawki podatku przy takich zapisach są różne. W takich przypadkach wielkość areału obliczano właśnie na podstawie zebranego podatku. Jeśli przy takim zapisie widnieje informacja, że pole należy do karczmarza, to w kolumnie „Inne obiekty” umieszczano w nawiasie kwadratowym karczmę. Ma to na celu zasygnalizowanie prawdopodobnego jej występowania w danej osadzie.

W rejestrze dzielono koła na walne i korzeczne, choć w kilku przypadkach zdarzały się młyny doroczne (brak dziedzicznych; np. Śmiłowo [w XVI w. Śmiełowo], k. 525v).

W rejestrze odnotowywano zawsze ilość kół przy obiektach takich jak folusz, kuźnica, stępa lub piła. Informacje o nich wpisano do kolumn „Koła inne” i „Koła inne – komentarz”.

W przypadku niesprecyzowania w rejestrze rodzaju zagrodników (z ziemią/bez ziemi) dokonywano w edycji ustalenia ich stanu posiadania na podstawie zebranego podatku. Nie wszędzie było to jednak możliwe (szczególnie w miastach). Dodatkowo w kolumnie „Varia” odnotowywano występowanie komornic.

W przypadku zapisów pochodzących z rejestrów „Oppida” i „Smolniczi” dodawano w kolumnie „Varia” nazwę danego spisu. Ponieważ zapisy z tych rejestrów nie zawierały sumy podatku zebranego z całej miejscowości, w edycji zdecydowano się nie sumować kwot cząstkowych podatku zebranego z poszczególnych kategorii podatkowych i pozostawić puste kolumny z sumą podatku dla całej osady. Jedynie w przypadku niektórych zapisów z rejestru miast, tj. tych, przy których widnieje suma podatku zebranego z miasta, kwotę tę wpisywano do wyżej wspomnianych kolumn.

Przy niektórych miejscowościach charakter zapisu nasuwa przypuszczenie o istnieniu dwóch działów, co uwidacznia się poprzez powtarzanie tych samych kategorii podatkowych w obrębie działu. W edycji nie zdecydowano się jednak na umieszczanie tego typu zapisów w dwóch wierszach ponieważ nie ma pewności co do rzeczywistej liczby działów. Przypadki takie zostały opatrzone krótkim komentarzem w kolumnie „Varia” („Prawdopodobnie X działów”).

W miejscowości Dąbki (k. 301v) do odpowiednich kolumn trafiła informacja o połowie łana posiadanej przez bartnika, lecz informacja o samym bartniku nie znalazła się w kolumnach dotyczących rzemieślników, tylko w kolumnie „Varia”. Wynikało to z faktu, że w edycji wpisywano do kolumn głównie kategorie, od których w danym przypadku pobrano podatek.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.



[1] VC, t. 2, vol. 1, s. 455.

Michał Gochna


Autorzy: Michał Gochna, Grzegorz Kurek, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru: Grzegorz Kurek
Skolacjonowanie i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.