Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1581 r.


Źródło: AGAD, ASK I 4, k. 516-536.

Tytuł: Regestru[m] contributionis publicae in conventu g[e]n[er]ali Regni Warsavien[si] Anno 1581 laudat[ae]. Districtus Naklen[sis]

Treść: k. 516 karta tytułowa; k. 517-532v rejestr poboru łanowego ze wsi; k. 533 – rejestr wsi nowo lokowanych; k. 533v-535 rejestr poboru łanowego z miast; k. 535v-536 rejestr smolników.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-219; VC, t. 2, vol. 1 , s. 455-463.

Opis:Rejestr pisany po łacinie z nielicznymi wstawkami w języku polskim. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie dopiski „P.” na obszernym marginesie po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej. Na marginesie tym umieszczano także informacje o właścicielu wsi bądź działu tudzież inne adnotacje. Główna część zapisu składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką oraz listą kategorii podatkowych. Na prawo, przy samych nazwach kategorii podatkowych, wpisane zostały liczby jednostek danej grupy podatkowej (łanów, komorników, zagrodników i in.). Dalej znajdują się dwie kolumny z liczbą florenów i groszy, do których wpisywano sumę podatku zebranego z miejscowości, bądź z jednego lub kilku jej działów. Na dole każdej strony znajduje się suma podatku zebranego ze wszystkich miejscowości na niej odnotowanych.

Rejestr podatku zebranego od wsi nowo lokowanych („Ville noviter locatae”) obejmuje siedem wsi w układzie niealfabetycznym. Struktura zapisów jest taka sama jak w głównym rejestrze poboru łanowego ze wsi. Po tym spisie znajduje się rejestr podatku łanowego z miast („Oppida”), obejmujący dziesięć miejscowości, oraz rejestr pieców i smolników („Smolniczi”; dziewięć zapisów). Oba spisy różnią się od poprzednich tym, że wpisywano w nich sumę podatku zebranego z poszczególnych kategorii podatkowych, a nie z całej miejscowości.

Rejestr jest czytelny, prowadzony starannie, zdarzają się jednak skreślenia i dopiski.

Uwagi redakcyjne: W rejestrze zdarzają się zapisy typu „Portio Agri 1 gr. 6” (np. Głupczyn [w XVI w. Głupczyno], k. 517v), nie zawierające bezpośredniej informacji o wielkości areału ani jego własności. Przy tego typu zapisach pojawia się niekiedy liczba 1, nie odnosi się jednak do obszaru pola, gdyż stawki podatku przy takich zapisach są różne. W takich przypadkach wielkość areału obliczano właśnie na podstawie zebranego podatku. W całym rejestrze występuje również jedna wzmianka o polu należącym do rzemieślnika (Dąbki, k. 528) oraz dwie o łanach karczemnych (Morzewo, k. 523; Drążno [w XVI w. Drzązno], k. 519r). W rejestrze spotkać się można także z zapisami, w których występują „Mansi Oppidanorum” (m.in Miasteczko, k. 523). W edycji tłumaczono je jako „łany mieszczańskie”, co motywowane było formą gramatyczną łacińskiego zapisu. Nie można jednak z całą pewnością stwierdzić, czy łany te należały bezpośrednio do mieszczan czy też były własnością samego miasta.

W rejestrze odnotowywano podział kół na walne i korzeczne, choć w kilku przypadkach zdarzyły się młyny doroczne (brak dziedzicznych; np. Broniewo, k. 518).

W rejestrze odnotowywano zawsze ilość kół przy obiektach takich jak folusz, kuźnica, stępa lub piła. Informacje o nich wpisano do kolumn „Koła inne” i „Koła inne – komentarz”.

W przypadku niesprecyzowania w rejestrze rodzaju zagrodników (z ziemią/bez ziemi) dokonywano w edycji ustalenia posiadania przez nich ziemi na podstawie zebranego podatku. Nie wszędzie było to jednak możliwe (szczególnie w miastach).

W przypadku zapisów pochodzących z rejestrów „Oppida” i „Smolniczi” dodawano w kolumnie „Varia” nazwę danego spisu. Ponieważ zapisy z tych rejestrów nie zawierały sumy podatku zebranego z całej miejscowości, w edycji zdecydowano się nie sumować kwot cząstkowych podatku zebranego z poszczególnych kategorii podatkowych i pozostawić puste kolumny z sumą podatku dla całej osady.

Jeśli przy danej miejscowości pojawiały się dwie sumy, oznaczające bądź dwa osobne działy, bądź inny sposób zapisu informacji dla jednego działu, zdecydowano się w edycji wpisać je w osobne wiersze (np. Śmielin [w XVI w. Śmielino] i Małocin [w XVI w. Małocino], k. 518). Przy niektórych miejscowościach charakter zapisu nasuwa przypuszczenie o istnieniu dwóch działów, co uwidacznia się poprzez powtarzanie tych samych kategorii podatkowych w obrębie działu. W edycji nie zdecydowano się jednak na umieszczanie tego typu zapisów w dwóch wierszach ponieważ nie ma pewności co do rzeczywistej liczby działów. Przypadki takie zostały opatrzone krótkim komentarzem w kolumnie „Varia” („Prawdopodobnie X działów”).

W miejscowości Dąbki (k. 528) do odpowiednich kolumn trafiła informacja o połowie łana posiadanej przez bartnika, lecz informacja o samym bartniku nie znalazła się w kolumnach dotyczących rzemieślników, tylko w kolumnie „Varia”. Wynikało to z faktu, że w edycji wpisywano do kolumn głównie kategorie, od których w danym przypadku pobrano podatek.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

Michał Gochna


Autorzy: Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek, Michał Zbieranowski

Wpisanie rejestru: Michał Zbieranowski
Skolacjonowanie i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.