Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1579 r.


Źródło: AGAD, ASK I 6, k. 28-49v.

Tytuł: Regestrum Contributionum Publicaru[m] Warsawiae Laudatar[um] Pro Anno 1579 Districtus Naklen[sis] C[apitaneatus]. K[alisiensis].

Treść: k. 28 karta tytułowa, na końcu tytułu litery „C.” i „K.” wskazujące na skróty nieznanych słów, obok nich znajdują się dwa rysunki przypominające kwiatowe kielichy; k. 29 początek rejestru poborowego ze wsi i częściowo z miast; k. 46v rejestr poboru zebranego od wsi nowolokowanych; k. 47-48 rejestr poboru z miast; k. 48v lista dwóch Szkotów błąkających się po powiecie; k. 49r-49v rejestr smolników

Uniwersał: VL, t. 2, s. 191-198; VC, t. 2, vol. 1, s. 420-430.

Opis:Rejestr pisany po łacinie z nielicznymi wstawkami w języku polskim. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie litery „P.” po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej (w jednym przypadku autor rejestru zapomniał dodać takiego oznaczenia – Klunia Wielka, k. 34). Główny zapis składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką, niekiedy określeniem właściciela (płatnika) oraz listą kategorii podatkowych. Na prawo, przy samych nazwach kategorii podatkowych wpisane zostały liczby jednostek danej grupy (łanów, komorników, zagrodników i in.). Dalej znajdują się dwie kolumny z liczbą florenów i groszy, do których wpisywano sumę podatku zebranego z całej wsi. Na dole każdej strony znajduje się suma podatku zebranego ze wszystkich miejscowości na niej odnotowanych. Przy wsiach należących do starostwa nakielskiego dopisano po lewej literę „R.” (regia), z kolei przy niektórych miejscowościach należących do duchowieństwa umieszczono obok nazwy dopisek „spirituale” (choć w miejscowości Przepałkowo odnosi się to raczej do jednego z jej działów; Przepałkowo, k. 42).

Po rejestrze poboru zebranego ze wsi i częściowo z miast umieszczono spisy wsi nowolokowanych („Vill[a]e noviter Locatae”), miast i smolników („Smolniczi”). Rejestr podatku zebranego od wsi nowo lokowanych obejmuje dziewięć zapisów w układzie niealfabetycznym a ich struktura jest taka sama jak w głównym rejestrze poboru łanowego. Podobną strukturę ma spis smolników, składający się z ośmiu zapisów. W jego przypadku przyporządkowanie do konkretnej miejscowości jednego z zapisów („Krolik Pyotr thowarzisz”) nie jest do końca pewne.

Na karcie 46 verso, w rejestrze poboru zebranego z wsi nowolokowanych, znajduje zapis „Skarpsczi”, przy którym brak jest innych danych. Analogicznie jak w przypadku podobnego zapisu z rejestru poborowego powiatu nakielskiego z 1578 roku, przyporządkowano go do miejscowości Skarpa.

Na karcie 48 verso znajduje się spis płacących podatek Szkotów z powiatu nakielskiego. Zawiera on jedynie dwie pozycje, a jako że Szkoci ci byli podróżującymi, nie przypisano ich do żadnej miejscowości. Treść spisu jest następująca:

  • Tytuł:„Scoti oberrantes”
  • Zapis pierwszy:„Joannes Mellis de cista humerali gr. 30”
  • Zapis drugi:„Killianus Ocziam de cista gr. 30”
  • Suma:2 fl.

Uwagi redakcyjne: W roku 1579 opodatkowaniu nie podlegały karczmy, a jedynie pola należące do karczmarzy. W rejestrze poborowym objętym niniejszą edycją nie była określana powierzchnia tego typu pól, ograniczano się tylko do podawania stawki należnego podatku. Wobec tego liczba łanów karczemnych w edycji podawana jest w przybliżeniu na podstawie kwoty podatku pobranego z tych pól. W wypadku zapisów, gdzie występowały łany karczemne, w kolumnie „Obiekty” umieszczano adnotację w postaci „[karczma]” jako pośrednią informację o występowaniu w danej miejscowości takiego obiektu.

W przypadku młynów jednostką obrachunkową było jedno koło. Stąd w rejestrze poborowym będącym przedmiotem edycji odnotowywano tylko liczbę i rodzaj kół. Nie mamy wobec tego bezpośrednich informacji o liczbie samych młynów, za wyjątkiem sytuacji, kiedy w danej miejscowości odnotowano tylko jedno koło, co pośrednio świadczy o funkcjonowaniu jednego młyna. W rejestrze odnotowywano podział kół na walne, korzeczne i doroczne.

W przypadku niesprecyzowania w rejestrze rodzaju zagrodników (z ziemią/bez ziemi) dokonywano w edycji ustalenia posiadania przez nich ziemi na podstawie zebranego podatku. Nie wszędzie było to jednak możliwe (szczególnie w miastach).

Przy niektórych miejscowościach charakter zapisu nasuwa przypuszczenie o istnieniu dwóch działów, co uwidacznia się poprzez powtarzanie tych samych kategorii podatkowych w obrębie działu. W edycji nie zdecydowano się jednak na umieszczanie tego typu zapisów w dwóch wierszach ponieważ nie ma pewności co do rzeczywistej liczby działów. Przypadki takie zostały opatrzone krótkim komentarzem w kolumnie „Varia” („Prawdopodobnie X działów”).

W przypadku spisu wsi nowo lokowanych i spisu smolników podawano w kolumnie „Varia” tytuł spisu przy każdym zapisie. Jeśli zapis w powyższych rejestrach nie posiadał konkretnej informacji przestrzennej, przyporządkowano go do prawdopodobnej lokalizacji z odpowiednią adnotacją w kolumnie „Varia”.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

Michał Gochna


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.