Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1578 r.


Źródło: AGAD, ASK I 5, k. 809-838v.

Tytuł: Regestrum Contribucionum publicarum in Conventione Regni G[e]n[er]ali Warssowien[si] laudatarum Anno domini 1578. Districtus Naklensis

Treść: k. 809 tytuł a zarazem początek rejestru poboru łanowego ze wsi i miast, na dole strony widnieje dawna sygnatura archiwalna lub inwentarzowa, pisana wielkimi literami i czerwonym atramentem: „No. 672”; k. 830 ostatnia strona poboru łanowego ze wsi i miast a zarazem rejestr podatku zebranego od nowo lokowanych wsi; k. 830v – 832 rejestr czopowego z miast (nieobjęty edycją); k. 832v – 833 rejestr czopowego ze wsi (nieobjęty edycją); k. 833 spis podatku zebranego od Żydów; k. 833v spis podatku zebranego od szotów; k. 833v – 834 spis podatku zebranego od handlarzy rybami; k. 834v – 837v rejestr czopowego ze wsi (nieobjęty edycją); k. 838v spis podatku zebranego od pieców i smolników.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 191-198; VC, t. 2, vol. 1, s. 420-430.

Wydanie: ŹD, s. 167-179.

Opis:Rejestr pisany po łacinie z licznymi wstawkami w języku polskim. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie dopiski „Par.” po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej. Główny zapis składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką, niekiedy określeniem właściciela (płatnika) oraz listą kategorii podatkowych. Na prawo, przy samych nazwach kategorii podatkowych, wpisane zostały kwoty podatku, który został na nie nałożony, razem z liczbą jednostek danej grupy (łanów, komorników, zagrodników i in.). Dalej znajdują się dwie kolumny z liczbą florenów i groszy, do których wpisywano sumę podatku zebranego od wszystkich jednostek danej kategorii podatkowej. Obok po prawej, na samym końcu strony, do każdej takiej sumy umieszczano dopisek „sov” (solvit). Brak jest kolumn sumujących stawki pobranego podatku z jednej wsi albo jednego lub kilku jej działów. Na dole każdej strony znajduje się suma podatku zebranego ze wszystkich miejscowości na niej odnotowanych. Przy wsiach należących do starostwa nakielskiego dopisano po lewej literę „R.” (regia).

Spis podatku zebranego od wsi nowo lokowanych, zatytułowany „Vill[a]e noviter locat[a]e qu[a]e nondum Contribucionum solv[erun]t”, obejmuje dziewięć zapisów w układzie niealfabetycznym. Struktura zapisów jest taka sama jak w głównym rejestrze poboru łanowego. W spisie podatku pobranego od Żydów („Zydowie”) występuje sześć zapisów, oprócz jednego wszystkie podają liczbę osób wyznania mojżeszowego w konkretnym mieście, które zapłaciły podatek. Z kolei w spisie szotów („Sothowie”), składającym się z czterech zapisów, w jednym wypadku nie podano miejscowości, z której pochodził opodatkowany szot (Kilianus Meler). W przypadku rejestru handlarzy rybami („Sliedzie Lososie”) w podobnej sytuacji występuje jeden na dziesięć zapisów. Ostatni spis obejmuje rejestr podatku zebranego od pieców i smolników („Smola, Dziegiecz”) i składa się z ośmiu zapisów.

Na karcie 830 znajduje się zapis, który trudno jednoznacznie interpretować. Zatytułowany jest „Skarpsczy”, odnosi się zapewnie do rodziny Skarpskich, którzy od 100 florenów własnego majątku zapłacili 2 floreny. W edycji przyporządkowano go do miejscowości Skarpa.

Na dole ostatniej strony rejestru (k. 838v) znajdują się trzy podpisy: „Jeronim Buzenski castellanus syraczki deponet [?] na liczbi poborowe vielkiej polski ręką własną m[anu] p[ropria].” [Hieronim Bużeński, 1579 – 1580 kasztelan sieradzki], „Raphal Lesszczynsky Starszy manu propria” [Rafał Leszczyński, 1540-1579 starosta radziejowski, poborca w woj. poznańskim, kaliskim, sieradzkim, łęczyckim, brzesko-kujawskim i inowrocławskim], „Valentius Hrzepiczki [?] regestri N[ota]rius [?] man[u] suas[?] pr[opria].” [os. niezidentyfikowana]

Uwagi redakcyjne: Kwoty zebranego podatku podawano w źródle dla każdego zapisu w obrębie wsi lub działu (łany, rzemieślnicy, koła młyńskie i in.), stąd w edycji brak kolumn odpowiadających sumom podatku z jednej wsi.

W roku 1578 opodatkowaniu nie podlegały karczmy, a jedynie pola należące do karczmarzy. W niniejszym rejestrze poborowym nie była określana powierzchnia tego typu pól, ograniczano się tylko do podawania stawki pobranego podatku. Wobec tego liczba łanów karczemnych w edycji podawana jest w przybliżeniu na podstawie kwoty zebranego podatku. Podobnie było z łanami należącymi do rzemieślników. Tam, gdzie nie można było obliczyć powierzchni tego rodzaju pól (tj. w przypadku zapisów łączonych typu "Ab artifice fabro agroque illius 1 fl.", "ab artifice fabro qui potum propinat agroque et artificio omnis 1 fl. 4 gr.") pole w kolumnie z liczbą łanów innych pozostawiano puste, a odpowiednia adnotacja umieszczana została w kolumnie z informacją o łanach innych oraz w kolumnie "Varia". W jednym tylko przypadku zdarzyło się, że podatek pobrany został od karczmy (Śmiłowo [w XVI w. Śmiełowo], k. 820v).W wypadku zapisów, gdzie występowały łany karczemne, w kolumnie „Obiekty” umieszczano adnotację w postaci „[karczma]” jako pośrednią informację o występowaniu w danej miejscowości takiego obiektu.

W przypadku spisów wsi nowo lokowanych, Żydów, szotów, handlarzy rybami oraz rejestru z podatkiem zebranym od pieców i smolników podawano w kolumnie „Varia” tytuł spisu przy każdym zapisie. W przypadku, gdy zapis w powyższych rejestrach nie posiadał konkretnej informacji przestrzennej, przyporządkowywano go do prawdopodobnej lokalizacji z odpowiednią adnotacją w kolumnie „Varia”.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

    Bibliografia:

  • Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI – XVIII wieku. Spisy, pod red. A. Gąsiorowskiego, Kórnik 1990.
  • Urzędnicy województw łęczyckiego i sieradzkiego XVI-XVIII wieku. Spisy, pod red. A. Gąsiorowskiego, Kórnik 1993.

Michał Gochna


Autorzy: Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek, Michał Zbieranowski

Wpisanie rejestru: Michał Zbieranowski
Skolacjonowanie i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.