Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1576 r.


Źródło: AGAD, ASK I 12, k. 663v-672.

Tytuł: Regestr dani na electy K. JE[g]o M. STEPHANA W Warsewie Roku 1576 Wchwaloni a na ziezdzie Jedrzeiewskim potczvierdzoni z dobr w powieczie Nakielskim bedączich przesz Urodzonego Pana Mikolaia Głoginskiego Poborcze Woiewosthwa wsistkiego Kaliskiego wibrani.

Treść: k. 663v tytuł; k. 664 początek rejestru poboru łanowego ze wsi i miast; k. 668v ostatnia strona poboru łanowego ze wsi i miast, spis podatku zebranego od Żydów; k. 669 rejestr podatku zebranego z gospodarstw szlachty bezkmiecej; k. 669v niewypełniony rejestr czopowego z miast (nieobjęty edycją); k. 670-670v rejestr szosu z miast; k. 671-671v niewypełnione spisy sumujące podatek z całego rejestru; k. 672 suma podatku z całego rejestru, pieczęć i podpis poborcy

Uniwersał: Na mocy postanowień zjazdu jędrzejowskiego z 28 stycznia 1576 r. pobór odbyć się miał na zasadach opisanych w uniwersale poborowym wydanym na sejmie lubelskim w 1569 r. Decyzję zjazdu potwierdził Stefan Batory podczas sejmu walnego w Krakowie 30 maja 1576 r. VL, t. 2, s. 102-106, 140-142, 155-157; VC, t. 2, vol. 1, s. 256-263, 341-344, 375-378.

Opis:Rejestr posiada układ tabelaryczny. Pierwszy wiersz zawiera nagłówki kolumn. W pierwszej kolumnie z lewej wpisane zostały nazwy miejscowości, z których zebrano podatek. Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie dopiski „Par.” po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej. W kolumnie tej wpisywano również nazwisko właściciela wsi bądź jej działu. W kolejnych kolumnach wpisywano liczbę wystąpień poszczególnych kategorii podatkowych w danej miejscowości. Ostatnie dwie kolumny zawierają sumę zebranego podatku wyrażoną we florenach i groszach. Ostatni wiersz na danej karcie zawiera zazwyczaj sumę wartości z danej kolumny. Poniżej znajduje się suma podatku zebranego ze wszystkich miejscowości odnotowanych na konkretnej karcie.

Wszystkie karty w rejestrze posiadają ubytek w dolnej części. Zazwyczaj obejmował on sumy jednostek takich kategorii podatkowych jak łany, karczmy dziedziczne i doroczne, koła dziedziczne walne i doroczne korzeczne dla kart recto, oraz komornicy, wyszynk, hultaje, sumę florenów i groszy z całej strony dla kart verso. W jednym przypadku (Wałdowo, k. 667) ubytek ten uniemożliwiał jednoznaczne odczytanie liczby jednostek – w edycji podano prawdopodobne dane, wyciągnięte z sumy podatku z całej miejscowości.

Rejestr pisany jest po łacinie z licznymi wstawkami w języku polskim. Oprócz foliacji archiwalnej posiada również foliację nadaną przez autora rejestru. Obejmuje ona dziesięć stron, wpisywano ją w lewym górnym rogu kart. Rejestr zawiera również 21 pustych wpisów, posiadających jedynie liczbę porządkową działu w danej miejscowości bądź nazwę właściciela działu.

Po rejestrze łanowym ze wsi i miast następuje spis podatku zebranego od Żydów („Od Żidow”), obejmujący zapisy z trzech miast. Dalej umieszczony został spis podatku zebranego z gospodarstw szlachty bezkmiecej („Regestr z dobr folwarkowich thegos powiathu”). Zawiera zapisy z dwunastu miejscowości, zawierających w sumie piętnaście gospodarstw. Druga część tegoż spisu została dopisana później o czym świadczy sposób zapisu oraz znajdujący się przed nią nagłówek spisu czopowego, który ostatecznie nie został dodany („Rejestr podatku czopowego przesz czali rok”).

Na kolejnej stronie znajduje się nieuzupełniony formularz przygotowany do wpisania rejestru czopowego z miast („Regestrum czopowe[g]o z miast”) z liczbą 6 przy Krajence. Po nim następuje rejestr szosu na dwóch kartach („Regestrum contributionis eiusdem di[stri]ctus tributi civilis al[ia]s soszu ac aliorum proventuum”). Posiada charakter tekstowo-tabelaryczny: od lewej wpisywano nazwę miejscowości, dalej, zaczynając od szosu, listę kategorii podatkowych, a po prawej sumy podatku zebranego od konkretnej kategorii. W prawym dolnym rogu wpisywano sumę podatku odnotowanego na danej stronie. Na końcu drugiej karty widnieje zapis „Summa o[mn]i[u]m z miasteczek”, jednak ostatecznie takiej sumy nie wpisano.

Po rejestrze szosu następują dwie strony formularzy sumujących, do których nie wpisano żadnych danych liczbowych („Summarius wsistkich dochodow s powiathu nakielskiego”; „De civittais”). Formularze te zawierają listę kategorii podatkowych występujących w rejestrze i wg nich miało nastąpić sumowanie.

Na ostatniej stronie widnieje suma podatku z całego rejestru (1496 fl., 12,5 gr.). Po niej znajduje się pieczęć z herbem Ostoja oraz własnoręczny podpis Mikołaja Głogińskiego, poborcy wyznaczonego dla województwa kaliskiego.

Uwagi redakcyjne: W przypadku spisu podatku zebranego od Żydów, gospodarstw szlachty bezkmiecej oraz szosu, w kolumnie „Varia” umieszczano skróconą nazwę tegoż spisu (odpowiednio: „Od Żidow”, „Folwarki”, „Szos”). W tym drugim spisie dwa ostatnie zapisy - „Przepałkowsky” i „Obodowsky” - mogą odnosić się zarówno do gospodarstw szlachty bezkmiecej w obrębie wsi, które posiadały nazwę zbliżoną do nazwy osady, jak i do ich właścicieli o takim nazwisku. W edycji informacje te wpisano przy miejscowościach Przepałkowo i Obodowo. Za takim posunięciem przemawia w przypadku Obodowa fakt, że w głównej części rejestru występuje „sors tertia z dimu Obodowsky Woiciech”. W Przepałkowie sytuacja jest podobna – przekreślone słowa „de[?] dym” w kolumnie „Łany”. Obecność słowa „dim” (dym) oraz przekreślona liczba 12 w sumie groszy w obu przypadkach (czyli stawka jaką płacono od łanów folwarcznych), jednoznacznie wskazują na występowanie w tych miejscowościach gospodarstw szlachty bezkmiecej, które mogą być utożsamiane z tymi ze spisu na końcu rejestru. Przypomnieć w tym miejscu należy, że używane w źródle pojęcie „dobra folwarkowe” najprawdopodbniej nie oznaczają folwarków sensu stricto – te nie były objęte poborem – ale właśnie te dobra, które były uprawiane przez szlachtę pozbawioną kmieci.

W przypadku zagrodników ich rodzaj (z ziemią/bez ziemi) określano na podstawie zapłaconego przez nich podatku. W przypadku komorników nie było to możliwe, gdyż zawsze pobierano od nich 6 gr. podatku. Informacja o wysokości stawki podatku znajduje się w rejestrze w nagłówku odpowiedniej kolumny.

W przypadku kół młyńskich na niektórych kartach w nagłówkach kolumn występują zapisy „mol[endinum] her[editarium] wal[ny]” oraz „kor[zecznik] anna[lis]”. Taki sposób zapisu związany był z postanowieniami w uniwersale, gdzie takie same stawki obowiązywały dla młynów dziedzicznego i walnego (24 gr.) oraz dla dorocznego i korzecznego (12 gr.). Ponieważ na podstawie rejestru nie można było ustalić konkretnego rodzaju młyna z tych dwóch grup, wpisywano w edycji zawsze „koło dziedziczne walne” oraz „koło doroczne korzeczne”.

W trzech przypadkach zapis zebranego podatku odnosi się do dwóch miejscowości (Wolsko [w XVI w. Wojsko] i Rzadkowo [w XVI w. Żatkowo], k. 666; Iłowo [w XVI w. Jelowa] i Dziechowo [w XVI w. Zdziechowa], k. 666v; Wielki Buczek [w XVI w. Buczek] i Górzna, k. 668). W edycji przyporządkowywano dane do pierwszej z miejscowości, z kolei przy drugiej dodawano informacje w kolumnie „Varia” odsyłającą czytelnika do pierwszego zapisu.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.

Michał Gochna


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.