Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu nakielskiego 1564 r.


Źródło: AGAD, ASK I 5, k. 277-288.

Tytuł: Brak

Treść: k. 277-287v rejestr poboru łanowego; k. 287v spis Żydów; k. 288 wpłata podatku od kuźnicy.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 37-42; VC, t. 2, vol. 1, s. 146-152.

Opis:Podana data powstania rejestru jest niepewna. Rejestr nie zawiera ani karty tytułowej z informacją o czasie jego spisania, ani żadnych wzmianek w tekście pozwalających na jednoznaczne datowanie. Za przyjęcie roku 1564 jako prawdopodobnego roku powstania rejestru przemawia kilka przesłanek. Kwoty zebranego podatku z poszczególnych osad i ich działów oraz liczba i rodzaj kategorii podatkowych w nich występujących jest w wysokim stopniu zbliżona do analogicznych informacji w rejestrze poborowym powiatu nakielskiego z 1565 r. Biorąc pod uwagę charakter pisma, można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że oba rejestry wykonane zostały tą samą ręką. Wskazuje to na bliski czas ich powstania. Oba rejestry spisano prawdopodobnie w kancelarii poborcy podatkowego, Mikołaja Mieleńskiego (Mileńskiego), o czym świadczyć może kilka faktów. Z karty tytułowej rejestru z 1565 r. wiemy, że Mieleński przeprowadził pobór w 1565 r.[1]. Zebraniem podatku zajmował się również w 1564 r., na co wskazuje uniwersał poborowy z tegoż roku[2]. Wiedząc, że oba pobory przeprowadził Mikołaj Mieleński, a także biorąc pod uwagę wysokie prawdopodobieństwo spisania ich przez tego samego pisarza, można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że będący przedmiotem edycji rejestr pochodzi z 1564 r. Przemawiać za tym może również fakt, że w 1566 r. Sejm postanowił o kontynuowaniu wybierania podatku i ich rozliczenia na kolejnym Sejmie, a w 1567 r. poborcą wyznaczona została inna niż Mieleński osoba. Nie mógł więc powstać ów rejestr po 1565 r.

Rejestr został spisany po łacinie. Bardzo rzadko zdarzają się słowa po polsku, najczęściej są to określenia rodzaju koła młyńskiego (walne lub korzeczne). Miejscowości ułożone są parafiami, których kolejność jest przeważnie alfabetyczna. Informacje o siedzibach parafii umieszczone zostały w formie dopiski „Par.” po lewej stronie nazwy miejscowości parafialnej. Główny zapis składa się z nazwy miejscowości pisanej większą, pogrubioną czcionką oraz listą kategorii podatkowych. Na prawo widnieją stawki podatku dla poszczególnych kategorii wyrażone w groszach. Dalej znajdują się dwie kolumny z liczbą florenów i groszy, do których wpisywano sumę podatku zebranego z miejscowości bądź z jednego lub kilku jej działów. W prawym dolnym rogu karty wpisano sumę podatku ze wszystkich zapisów z danej strony (oprócz karty 288), przy czym zdarzały się przekreślenia i poprawki tychże sum dokonane przez pisarza (k. 281v, 282v, 287v). W rejestrze nie odnotowywano nazwisk względnie nazw właścicieli (płatników). W całym rejestrze przeważnie używano kursywy. W trzech przypadkach część zapisu pisarz umieszczał na kolejnej stronie, po czym przekreślał ten zapis i umieszczał go na stronie poprzedniej (k. 279v-280, 282-282v, 284-284v). Przy miastach podana została kwota zapłaconego przez dany ośrodek szosu.

Rejestr kończy składający się z siedmiu zapisów spis Żydów mieszkających w miastach powiatu nakielskiego oraz krótki zapis dotyczący kuźnicy należącej do klasztoru koronowskiego. W rejestrze Żydów przy dwóch zapisach podano imię płatnika i miejscowość, z której pochodził, oraz liczbę osób objętych podatkiem. W jednym przypadku podano informacje jedynie o mieście i liczbie osób, które zapłaciły podatek, a w pozostałych czterech tylko o nazwie miasta.

Oprócz aktualnej foliacji archiwalnej rejestr posiada także prawdopodobnie szesnastowieczną paginację, znajdującą się w nagłówku pośrodku każdej strony.

Uwagi redakcyjne: Zagrodnicy w rejestrze określani są najczęściej bez podania informacji o tym, czy posiadali ziemię lub nie. Tylko w trzech przypadkach odnotowano posiadanie przez nich pola (Śmiłowo [w XVI w. Śmiełowo], Zeligniewo, Brodna – k. 282v). Określenia ich rodzaju i wpisania do odpowiednich kolumn w pozostałych przypadkach dokonano na podstawie stawki zebranego od nich podatku.

Ponieważ tylko przy jednym zapisie w sumie podatku widnieje mniejsza jednostka obrachunkowa niż grosz i została oddana jako pół grosza, a nie jako denar, zdecydowano się nie umieszczać dodatkowej kolumny obejmującej denary.

Spis Żydów rozpoczyna wykonany większą czcionką zapis „Judei de Lobzenijcza”. Ponieważ zapis ten odnosi się do konkretnej kategorii podatkowej w danej miejscowości i nie stanowi samodzielnego tytułu całego spisu, zdecydowano się na dodanie zapisu „Judei” w kolumnie „Varia” na oznaczenie wszystkich wpisów pochodzących z tego spisu.

Oprócz powyższych, kolumna „Varia” zawiera także uwagi autora.



[1] AGAD, ASK I 5, k. 265v.

[2] VC, t. 2, vol. 1, s. 151.

Michał Gochna


Autorzy: Michał Gochna, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie edycji: Michał Gochna
Skolacjonowanie: Marek Słoń
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat nakielski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.