Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Powiat kościański w drugiej połowie XVI w.


Powiat kościański pojawia się w źródłach po raz pierwszy w 1398 r. i jest drugą - co do wielkości - jednostką terytorialną Wielkopolski. Powierzchnia powiatu kościańskiego szacowana jest na 5079 km2 (Hładyłowicz), 5081 km2 (Pawiński) i na ok. 5121 km2 - według ustaleń Zakładu Atlasu Historycznego[1].

Granice powiatu kościańskiego nie ulegały większym zmianom w XV i XVI wieku. Od zachodu i południowego zachodu granica powiatu kościańskiego była jednocześnie granicą państwową: od Brójec do Koźmina koło Babimostu graniczyła z ziemią świebodzińską należącą do Księstwa Głogowskiego, w okolicach Babimostu - z ziemią krośnieńską (z Sulechowem) należącą do Nowej Marchii, od Kargowy do okolic Kębłowa - z Księstwem Głogowskim oraz od Rydzyny do Dubina z terytoriami śląskimi. Środkowy odcinek granicy południowo zachodniej powiatu (od Kębłowa do Rydzyny) to granica z powiatem wschowskim. Wahania zmian terytorialnych z ziemią wschowską wykazują jedyne wsie Brenno koło Przemętu i Szczepankowo koło Śmigla[2].

Od północy powiat kościański graniczył z powiatem poznańskim. W omawianym okresie, na granicy tych powiatów, zmienną przynależność powiatową odnotowano w Brójcach, Rogozińcu, Kuślinie koło Opalenicy, Piekarach koło Buku, Wąsowie koło Lwówka, Witowlu koło Stęszewa oraz w Pożegowie i Mosini.

Od wschodu powiat kościański graniczył z powiatem pyzdrskim w województwie kaliskiem będąc jednocześnie - na tym odcinku - granicą wojewódzką. Zmienną przynależność powiatową na tym odcinku obserwujemy we wsi Rogusko koło Książa. Na tym odcinku granica przecinała 4 parafie: Śrem, Nowe Miasto, Panienkę i Pępowo.

W XVI wieku osadnictwo w powiecie kościańskim skupiało się w centralnej i wschodniej części. W zachodniej części widoczne jest zagęszczenie osadnictwa w rejonie Zbąszyń - Babimost - Wolsztyn. Według ustaleń Hładyłowicza ok. 37 % powiatu kościańskiego zajmowały bagna i lasy.

W powiecie kościańskim przeważała własność szlachecka. Na 655 zidentyfikowanych osad 493 stanowi własność szlachecką (75%). W dalszej kolejności plasuje się własność duchowna: 96 osad (14,6%), własność królewska - 20 osad (3%), własność miejska - 6 osad (0,9%). W miarę wysoki współczynnik stanowią osady o nieokreślonej własności - 36 (5,5%). Zapewne ma to związek z tym, iż 25 nazw spośród nich to pustki. W powiecie kościańskim znajdowało się 25 miast i miasteczek (5 duchownych, 5 królewskich i 15 szlacheckich).



[1] K.J. Hładyłowicz, Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku, Lwów 1932, s. 64, 78; Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisana przez Adolfa Pawińskiego, t. 1: Wielkopolska (Źródła Dziejowe, t. 12), Warszawa 1883, s. 50.

Jarosław Suproniuk


Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1563 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1565 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1567 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1570 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1580 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1583 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.