Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa poznańskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 3
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015


Rejestr poborowy powiatu kościańskiego 1565 r.


Źródło: ASK I 4, k. 238-302v

Tytuł: Regestrum contributionis Sacrae Regiae Maiestatis ex villis districtus Costensis provenientis in Conventione Regni Generali Piotrcoviensi imperatae. Anno Domini 1565. Per generosum dominum Stanislaum Bninski palatinatus Posnaniensis exactorem perceptae. [Wpisany italiką, zajmuje połowę strony 238.]

Treść: k. 238 tytuł; k. 238-289v pobór ze wsi; k. 291-297 pobór z miast (w tym czopowe); k. 299-299v czopowe ze wsi (nieobjęte edycją); k. 301-302v cło (nieobjęte edycją).

Uniwersał: VL, t. 2, s. 60-64; VC, t. 2, vol. 1, s. 185-190.

Opis: Rejestr został spisany w całości po łacinie, z wyjątkiem kilku terminów polskich (czopowe, korzecznik, walnik itp.). Są w nim obecne dwie ręce. Główna wpisała prawie całą zawartość, używając bardzo starannej italiki; w wypadku nazw miejscowości parafialnych jest to identyczny krój pisma jak w tytule rejestru, zaś nazwy miejscowości parafialnych i właściwa treść wpisu są drobniejsze i nieco pochylone. Druga ręka uzupełniła tylko kilka wpisów o informację o przynależności danej miejscowości do powiatu poznańskiego lub niezagospodarowaniu osady (pismo kursywne i niestaranne). Rejestr nie sprawia problemów z odczytem. W całym rejestrze pisarz ściśle utrzymywał jednolity graficzny układ; brak jest nanoszenia większych poprawek, ale kilka wpisów zostało wykreślonych (głównie miast, które powinny znaleźć się innej części rejestru). Nie występują w nim uszkodzenia czy zanieczyszczenia utrudniające jego lekturę. Rejestr ma strukturę tekstową. Wsie są uszeregowane w ramach parafii, te zaś mają układ alfabetyczny. Na dole stron znajdują się podsumowania zapłaconego podatku. Pisarz określał podstawowy areał wsi jako łany kmiece, w zapisie łacińskim stosował jednak dwie formy cmetonum i kmetonum; tę pierwszą częściej. Używał on znaku ƶ, jednak nie przypisał mu odrębnej wartości fonetycznej względem z (por. zapis nazwiska Zielątkowska na k. 239, 239v i 248). W rejestrze wymieniono 594 osad. 31 wpisów jest pustych i nie został podany powód braku danych w nich.

Uwagi redakcyjne: W rejestrze 14 razy pojawia się określenie ex sortibus, co sugeruje zbiorcze potraktowanie działów zazwyczaj dwóch właścicieli. Wpisy te jednak nie dają merytorycznych podstaw do podziału ludności, areału i obiektów między tych właścicieli. Wątpliwe jest jednak, aby pisarz postępował w tej materii konsekwentnie (zwłaszcza porównując pod tym względem różne rejestry), dlatego nie rozdzielano tego typu wpisów na dwa rekordy. W wypadku dat poboru uzupełniano tylko rok, jeśli go brakowało i jeśli była ku temu podstawa (np. drugi dział we wsi z datą miesięczną i dzienną – działy w większości wypadków układane były chronologicznie). Przy zupełnym braku daty, miesiąca lub dnia nie podejmowano rekonstrukcji ze względu brak odpowiednich przesłanek. Miastom, które są ułożone alfabetycznie, a nie wg przynależności parafialnej, uzupełniono ten element na podstawie wcześniejszych partii rejestru, gdzie występują one jako centra parafialne. Pisarz przy miastach często odnotowywał tylko sumę zapłaconego podatku z danej kategorii podatkowej, a nie liczby jednostek opodatkowanych w danym ośrodku. We wpisach, w których było pewne, że pisarz wykorzystuje znane z uniwersałów przeliczniki, starano się obliczyć liczbę jednostek, rzadko to się niestety udawało – rekonstruowanie danych wartości sygnalizowano w kolumnie varia.

Wpisy dotyczące miast (zwłaszcza tych większych) wymagały odmiennego potraktowania niż w wypadku wsi. Wiele miast nie płaciło jednorazowo całego poboru – pod jedną datą zaksięgowano wpłatę z łanów miejskich, pod drugą z rzemieślników i szos itd. Każdy z tych wpisów ma też osobną sumę zapłaconego podatku. Z tych powodów podstawą do stworzenia pojedynczego rekordu był właśnie taki wpis z własną datą i osobną sumą podatku. Drugą kwestią problematyczną stanowi podawanie czopowego wraz z innymi podatki. W ramach tego wydawnictwa nie przewidziano edycji rejestrów czopowego w postaci tabelarycznej, ponieważ zazwyczaj stanowiły one samodzielne spisy względem rejestrów poborowych. Dlatego w wypadku tego rejestru, gdzie informacje o czopowym z miast są integralną częścią informacji o poborze, przyjęto rozwiązanie pośrednie. Informacje o czopowym nie tworzą osobnych rekordów, ale są umieszczone w kolumnie „varia”, w pierwszym rekordzie dotyczącym danego miasta, odnotowując wpłaty z poszczególnych rat lub kwartałów. Pozwoliło to też na zachowanie porównywalności wysokości opodatkowania wpłat między poszczególnymi rejestrami – nie uwzględniono bowiem opłat z czopowego w kolumnach o sumie podatku. Potraktowanie czopowego w sposób standardowy znacznie zawyżyłoby te wartości z rejestrów takich, jak opisywany. Oczywiście nie zawsze można było zastosować tę metodę. W Babimoście, Gostyniu, Grodzisku, Czempinie pierwsza rata została zsumowana razem z innymi elementami (szos, rzemieślnicy), więc nie było możliwości, aby ją pominąć.

Arkadiusz Borek


Autorzy: Arkadiusz Borek, Krzysztof Chłapowski, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Arkadiusz Borek
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat kościański w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa poznańskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.