Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Ziemie polskie Korony w XVI w.
Przestrzenna baza danych

Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla







Prezentowane tutaj dane stanowią część serii Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Jest ona w trakcie tworzenia, zaś zakończenie prac jest przewidziane na 2020 r. Część województw jest już opracowana – są one zamieszczone w odrębnej publikacji na tej witrynie (Corona Regni Poloniae) – i nie będzie już korygowana. Możliwe jest jedynie uzupełnienie danych o pomijane dotąd, a zidentyfikowane miejscowości z rejestrów poborowych XVI w.: te odnotowane tylko w pierwszej połowie stulecia oraz opustoszałe. Tak rozszerzony kwestionariusz będzie zastosowany dla obszarów badanych obecnie (Wielkopolska) i planowanych na następne lata (Prusy Królewskie, Kujawy, Podlasie). Po zakończeniu tych prac przewiduje się publikację mapy jako zamkniętego już dzieła. Dalsze studia mogą przynieść weryfikację zawartych w niej ustaleń, lecz nie będą skutkować zmianą jej treści, lecz stanu badań.

Dane do tej mapy zostały zaczerpnięte z kilku źródeł. Dla ośmiu województw (lubelskie, rawskie, płockie, mazowieckie, sandomierskie, łęczyckie, sieradzkie i krakowskie) są to tomy wskazanej wyżej serii. Dla Wielkopolski (woj. kaliskie i poznańskie) prezentujemy aktualny stan naszych studiów, czyli przede wszystkim informacje zaczerpnięte z rejestrów poborowych z drugiej połowy XVI w., jedynie częściowo uzupełnione danymi z innych źródeł, jak wizytacje, lustracje i księgi sądowe. W odniesieniu do pozostałych województw podstawą są najważniejsze opracowania zawierające rekonstrukcję kartograficzną:

Atlas Historyczny Polski, seria B: Mapy przeglądowe, 1: Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, red. S. Herbst, Warszawa 1961;

M. Biskup, A. Tomczak, Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w., Toruń 1955;

K. Mikulski, Osadnictwo wiejskie województwa pomorskiego od połowy XVI do końca XVII wieku, Toruń 1994;

Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964;

Z. Guldon, Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej połowie XVI w., Toruń 1964;

A. Laszuk, Zaścianki i królewszczyzny?: struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1998.

Rekonstrukcja sieci osadniczej ostatniego województwa została częściowo uzupełniona i skorygowana przez Tomasza Jaszczołta.

Docelowo w 2020 r. baza powinna zawierać ten sam zakres tematyczny, co mapa główna serii. Dla każdej miejscowości kwestionariusz badawczy obejmuje jej nazwę szesnastowieczną wraz z jej odmiankami, lokalizację (i w konsekwencji przynależność parafialną i powiatową), charakter osady, wielkość, rodzaj własności i pełnione funkcje centralne. Ważną warstwą tematyczną są granice jednostek terytorialnych świeckich i kościelnych. Do treści ustalanej dla XVI w. należy również obraz sieci drożnej. Tłem dla tych danych jest rekonstrukcja hydrografii i zalesienia z przełomu XVIII/XIX wieku oraz współczesna rzeźba terenu. Integralną częścią każdego tomu serii jest również komentarz przybliżający wykorzystane źródła, przyjętą metodę badawczą i uzyskane wyniki. Te dotychczas opublikowane są dostępne w bibliotekach cyfrowych:

http://dlibra.umcs.lublin.pl/dlibra/docmetadata?id=947 – woj. lubelskie

http://rcin.org.pl/ihpan/publication/6749 – pozostałe

Dokładniejszy opis serii dostepny jest w publikacji Corona Regni Poloniae.

Komentarz do tomu Wielkopolskiego ukaże się w 2017 r. i wtedy nastąpi zamknięcie prac nad mapą tego regionu. Na 2020 r. przewidziana jest publikacja tradycyjna (papierowa)ostatnich dwóch tomów, kujawskiego i podlaskiego, oraz ebooki z całą serią w języku polskim i angielskim.

Do czasu zamknięcia serii i poszczególnych jej części prezentacja aktualnego stanu na niniejszej witrynie ma między innymi umożliwić zgłaszanie uwag i tym samym współtworzenie tego dzieła.

***

Dane zawarte w Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych udostępniane są w kilku postaciach. Po pierwsze przez aplikację web-GIS, pozwalającą na przeglądanie i przeszukiwanie tych danych w formie wizualizacji kartograficznej (połączonej z modułem wyszukującym). Po drugie w postaci plików do pobrania – geobazy (.mdb) oraz skoroszytu arkusza kalkulacyjnego (.xls). Geobaza zawiera warstwy wektorowe i ich atrybuty; jest przeznaczona do samodzielnego przeprowadzania analiz geograficznych i tworzenia map przy pomocy programów typu GIS (np. ArcGIS i QuantumGIS). Plik .xls zawiera listy miejscowości wraz z opisującymi je atrybutami, podzielone na trzy arkusze, które zostały wydzielone ze względu na kompletność zawartych w nich danych (ta zaś wynika z wykorzystanych dla danych terenów opracowań, zob. wyżej). Arkusz „Wielkopolska” zawiera miejscowości województw kaliskiego i poznańskiego, dla których powinny być wypełnione wszystkie kolumny. Prace nad tomem wielkopolskim wciąż trwają, więc są one jeszcze uzupełniane. Arkusz „AHP” również zawiera miejscowości wielkopolskie, a także osady z terenów, które objęła dotąd seria Atlas historyczny Polski: Mapy szczegółowe XVI wieku. Te są opisane analogicznie, jak w indeksach poszczególnych tomów. Ostatni arkusz „Korona_PL” zawiera wszystkie osady ziem polskich Korony. Te, które należały do województw kujawskich, pomorskich i podlaskiego, posiadają w większości wypadków tylko nazwę i informacje o przynależności administracyjnej.


Atrybuty opisujące miejscowości w Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych

01. Identyfikator

Skrót nazwy kolumny: id_miejscowosci

W kolumnie tej wpisywany jest identyfikator miejscowości. Każda jednostka osadnicza jest oddzielnym obiektem w bazie danych i musi mieć swój niepowtarzalny identyfikator. Dzięki niemu w różnego rodzaju tabelach, listach i na mapie mogą być zestawiane informacje dotyczące tej samej miejscowości.

Unikatowy identyfikator składa się z:

  • Szesnastowiecznej, bądź zbliżonej do takiej, nazwy osady, zaczynającej się dużą literą i bez polskich znaków. Jeśli znana jest nazwa osady przyjęta przez odpowiedni zespół Słownika Historyczno-Geograficznego dla danego terytorium, to należy używać nazwy słownikowej. Skrótu nazwy powiatu, składającego się z trzech pierwszych spółgłosek tej nazwy, bądź innych trzech liter dobranych w taki sposób, aby można było jak najszybciej zorientować się o który powiat chodzi.
  • Skrótu nazwy województwa, składającego się z trzech pierwszych spółgłosek tej nazwy, bądź innych trzech liter dobranych w taki sposób, aby można było jak najszybciej zorientować się o które województwo chodzi. (przykład: Nakiel_nkl_kls)
  • w danym powiecie występują dwie miejscowości o tej samej nazwie, to ich identyfikatory zawierać powinny skrót nazwy parafii odpowiedniej dla danej miejscowości. (przykład: Smiardowo_krj_nkl_kls)
  • Jeśli w danym powiecie występują dwie miejscowości o tej samej nazwie i należą do tej samej parafii, a posiadają różny charakter własności, to, zamiast dodawać skrót nazwy parafii, należy dodać pierwszą literę oznaczającą własność (k – królewska, s – szlachecka, d – duchowna, m – miejska; wraz z własnością mieszaną). (przykład: Raclawice_k_prs_krk; Raclawice_ds_prs_krk)
  • Jeśli w danym powiecie występują dwie miejscowości o tej samej nazwie i należą do dwóch różnych parafii, mających tą samą nazwę, to należy dodać skrót nazwy dekanatu, o ile są to różne dekanaty. (przykład: Koscielec_kos_wtw_prs_krk; Koscielec_kos_nwg_prs_krk)
  • Poszczególne elementy oddzielne są od siebie podkreślnikiem ( _ ). Nie należy używać spacji ani innych znaków nieliterowych.

02. Nazwa słownikowa

Skrót nazwy kolumny: nazwa_slow

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa miejscowości ustalona przez autorów „Słownika historyczno-geograficznego ziem polskich w średniowieczu”.

03. Nazwa współczesna

Skrót nazwy kolumny: nazwa_wspolczesna

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa współczesna osady.

Jeśli osada jest zaginiona podaje się nazwę najmniejszej jednostki administracyjnej, w granicach której najprawdopodobniej leżała zaginiona osada. Umieszcza się przy tym odpowiedni komentarz w kolumnie „Komentarz do lokalizacji”.

Jeśli osada jest obecnie częścią innej miejscowości, należy podać w tej kolumnie nazwę tej miejscowości, a po myślniku wyraz „część”, np. Poznań-część.

04. Nazwa szesnastowieczna

Skrót nazwy kolumny: nazwa_16w

W kolumnie tej wpisywana jest ustalona nazwa szesnastowieczna miejscowości, ustalona w oparciu o źródła.

05. Nazwa – odmianki

Skrót nazwy kolumny: nazwa_odmianki

W kolumnie tej wpisywane są odmianki nazwy szesnastowiecznej osady.

Za odmiankę uważa się zapis źródłowy nazwy miejscowości, który w znacznym stopniu różni się pod kątem fonetycznym od przyjętej nazwy szesnastowiecznej. Jako odmianek nie traktuje się odmiennych graficznych sposobów zapisu nazwy osady. (przykład: Chwaliszewo – odmianki: Qualischewo, Walischewo, Chwaliszow, Walischowo; nie odmianki: Chvalyschevo, Chwalyszewo, Chwalischewo)

06. Znormalizowany charakter osady

Skrót nazwy kolumny: charakter_osady

W kolumnie tej wpisywany jest charakter danej osady dla drugiej połowy XVI w. ustalony na podstawie źródeł i literatury przedmiotu.

Charakter osady:

  • miasto
  • wieś
  • folwark
  • pustka
  • osada młyńska
  • osada smolna
  • inne

07. Wielkość osady

Skrót nazwy kolumny: wielkosc_osady

W kolumnie tej wpisywana jest wielkość danej osady w zależności od przybliżonej liczby mieszkańców.

Przyjmuje się następujące przedziały w stosunku do liczby mieszkańców:

  • powyżej 5000 – miasto duże
  • 1000 – 5000 – miasto
  • 200 – 1000 – miasteczko, wieś duża
  • do 200 – wieś

08. Rodzaj własności

Skrót nazwy kolumny: rodzaj_wlasnosci

W kolumnie tej wpisywany jest rodzaj własności. Rodzaj własności ustalany jest na podstawie rejestrów poborowych z drugiej połowy XVI w. oraz innych źródeł.

Skróty rodzajów własności:

  • k – królewska
  • d – duchowna
  • s – szlachecka
  • m – miejska

Wpisuje się również odpowiednie kombinacje skrótów własności na oznaczenie własności mieszanej.

09. Właściciele w drugiej połowie XVI w.

Skrót nazwy kolumny: wlasciciel

W kolumnie tej wpisywane są nazwiska rodzin będących właścicielami danej osady w drugiej połowie XVI w. Wpisywane są te nazwiska, które stale pojawiają się w wielu rejestrach poborowych, a pomijane te, które występują sporadycznie.

Nazwiska wpisuje się w mianowniku liczby mnogiej rodzaju męskiego.

10. Parafia pod koniec XVI w.

Skrót nazwy kolumny: parafia

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa parafii, do której należała dana osada pod koniec XVI w.

Nazwa parafii jest tożsama z nazwą szesnastowieczną miejscowości będącej siedzibą parafii.

11. Rodzaj lokalizacji

Skrót nazwy kolumny: rodzaj_lokalizacji

W kolumnie tej wpisywany jest rodzaj lokalizacji danej osady.

Rodzaje lokalizacji:

  • wiązana – wpisywana w przypadkach, gdy nie znamy dokładnej lokalizacji osady ale możemy z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że jej lokalizacja jest znacząco zbliżona do innej miejscowości o lokalizacji pewnej i niezależnej (nadrzędnej) – wówczas w kolumnie „Komentarz do lokalizacji” wpisać należy identyfikator miejscowości nadrzędnej (por. niżej „wielokrotna”)
  • wielokrotna – występuje w przypadkach, gdy z lokalizacją danej miejscowości jako nadrzędnej powiązana jest lokalizacja innej osady lub osad o lokalizacji wiązanej (zob. wyżej) - wówczas w kolumnie „Komentarz do lokalizacji” wpisać należy identyfikatory osad powiązanych z tą miejscowością (por. wyżej „wiązana”); w tym przypadku nie wpisujemy wyrazu „wielokrotna”, lecz liczbę osad powiązanych.
  • przybliżona – wpisywana w przypadkach, gdy lokalizacji nie można określić w sposób precyzyjny i pewny.
  • nieznana – wpisywana w przypadkach, gdy nie jest znana lokalizacja osady i nie jest ona oznaczona na mapie

Kolumnę tę opuszcza się jeśli osada posiada pewną lokalizację, jest przedstawiona na mapie ako odrębny punkt osadniczy oraz nie jest powiązana z nią żadna inna osada.

12. Komentarz do lokalizacji

Skrót nazwy kolumny: komentarz_do_lokalizacji

Kolumna ta zawiera komentarz do lokalizacji danej osady.

Jeśli w kolumnie „Rodzaj lokalizacji” podana została lokalizacja wiązana lub wielokrotna, należy wówczas podać w niniejszej kolumnie identyfikatory osad powiązanych lub miejscowości nadrzędnej (zob. wyżej, kolumna „Rodzaj lokalizacji”).

13. Obiekty gospodarcze

Skrót nazwy kolumny: obiekty_gospodarcze

W kolumnie tej wpisywane są obiekty gospodarcze, które funkcjonowały stale w danej osadzie w drugiej połowie XVI w.

14. Funkcje centralne państwowe

Skrót nazwy kolumny: funkcje_centralne_panstwowe

W kolumnie tej odnotowuje się funkcje państwowe, jakie pełniła dana osada. Do funkcji tych zaliczamy:

  • stolica państwa
  • stolica prowincji
  • stolica województwa
  • stolica powiatu
  • siedziba starosty grodowego
  • siedziba starosty niegrodowego
  • miejsce odbywania sejmiku ziemskiego
  • kasztelania
  • miejsce popisu/okazowania rycerstwa

15. Funkcje centralne kościelne

Skrót nazwy kolumny: funkcje_centralne_koscielne

W kolumnie tej odnotowuje się funkcje kościelne, jakie pełniła dana osada. Do funkcji tych zaliczamy:

  • stolica diecezji
  • stolica archidiakonatu
  • stolica dekanatu
  • opactwo
  • siedziba parafii

16. Powiat

Skrót nazwy kolumny: pow_p

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa powiatu, w obrębie którego znajdowała się dana osada w końcu XVI w.

Jeśli przynależność do konkretnego powiatu budzi zastrzeżenia lub zmieniała się w drugiej połowie XVI w., wówczas w kolumnie tej należy wpisać nazwę jednego z powiatów, a w kolumnie „Varia” zamieścić odpowiedni komentarz.

17. Województwo

Skrót nazwy kolumny: woj_p

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa powiatu, w obrębie którego znajdowała się dana osada w końcu XVI w.

Jeśli przynależność do konkretnego województwa budzi zastrzeżenia lub zmieniała się w drugiej połowie XVI w., wówczas w kolumnie tej należy wpisać nazwę jednego z województw, a w kolumnie „Varia” zamieścić odpowiedni komentarz.

18. Kraj

Skrót nazwy kolumny: kraj

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa kraju, w obrębie którego znajdowała się dana osada w końcu XVI w.

19. Varia

Skrót nazwy kolumny: varia

W kolumnie tej wpisywane są uwagi odnoszące się do danej osady.

20. Nazwa niemiecka

Skrót nazwy kolumny: nazwa_niemiecka

W kolumnie tej wpisywana jest nazwa niemiecka osady z poczatku XX w.

Kolumna ta jest wypełniana opcjonalnie.



Licencja Creative Commons
Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.