Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Powiat kcyński w drugiej połowie XVI w.


Powiat kcyński był jednym z sześciu należących do województwa kaliskiego. Znajdował się w jego północnej części, granicząc od północy z pow. nakielskim a od południa z pow. gnieźnieńskim. Granice wschodnia i zachodnia powiatu kcyńskiego były jednocześnie granicami województwa. Od zachodu pow. kcyński sąsiadował z pow. poznańskim woj. poznańskiego, zaś od wschodu z pow. bydgoskim woj. inowrocławskiego. Granice północna i wschodnia ciągnęły się w całości wzdłuż Noteci, po stronie kcyńskiej od wsi Nietąszkowo (obecnie Nietuszkowo) do Barcina. Również granica południowa w większości opierała się na naturalnej przeszkodzie, którą stanowiła rzeka Wełna. Na niewielkim odcinku zachodnim granica odbijała jednak na północ w okolicy młyna Ostrowieckigo (obecnie Ostrowo-Młyn) i omijała Pokrzywnicę, należącą do powiatu gnieźnieńskiego. Bardziej skomplikowana była sytuacja na wschodnim odcinku tej granicy. Rozchodziła się ona z linią Wełny przy Rogowie, pozostawiając je po stronie gnieźnieńskiej, dalej biegnąc na wschód między wsiami Grochowiska Szlacheckie i Gałęzewo, od północnego-zachodu omijała Szelejewo i Gąsawę. Przechodziła między jeziorami Biskupim i Godowskim, osadami Godawy i Łysinin i skręcała na południe przez jezioro Chomiąski, odbijając na wschód między Nową Wsią Pałucką i Parlinem, zaś za Mokrem skręcała na północ i biegnąc na zachód od Krzekotowa, Słaboszewa oraz Krotoszyna, docierała do Barcina. W powiecie gnieźnieńskim istniały jednak dwie enklawy kcyńskie – Ryszewo i Ryszewko oraz Radłowa, z drugiej strony enklawę gnieźnieńską stanowiła wieś Chomiąża Księża. Granica zachodnia, zaczynając od południa, biegła na niewielkim odcinku rzeką Rudką, dalej wzdłuż Tumienicy i przy Nowym Brzeźnie zaczynała okrążać łukiem Brzekiniece, Budzyń, Podstolice, Podanin i Rataje w powiecie poznańskim (te ostatnie pojawiały się w kcyńskich rejestrach poborowych jeszcze w latach sześćdziesiątych). Przy Ratajach odbijała na południe, zostawiając Chodzież po stronie kcyńskiej i skręcała na zachód, gdzie na północ od niej znajdowały się wsie Ostrówki, Stróżewo i Trzaskowice. Ostatni odcinek biegł lasem z południa na północ, na zachód od Oleśnicy, i przy Nietuszkowie dochodził do Noteci.

Teren pow. kcyńskiego w omawianym okresie podzielony był między trzy diecezje: gnieźnieńską, poznańską i w drobnej części włocławską (Barcin i przedmieście Łabiszyna). Miejscowości w powiecie kcyńskim należały do 49 parafii, jednak na terenie powiatu kcyńskiego siedziby miało tylko 41 z nich.

Powiat kcyński zajmował w omawianym okresie obszar około 2400 km2. W drugiej połowie XVI wieku badania pozwalają uchwycić 319 punktów osadniczych. Z nich 13 to miasta (11 ośrodków odnotowują rejestry poborowe, nie wymieniają one jednak Gołańczy i Smogulca, które również można zaliczyć do tej grupy na podstawie innych źródeł), 249 – wsie, 7 – folwarki, 15 – osady młyńskie, 2 kuźnice, 33 – pustki osadnicze. Same rejestry wymieniają 263 miejscowości. Dotychczasowe badania pozwalają przyjąć, że 80% osad należało w tym okresie do szlachty, 18% stanowiło własność kościelną, tylko ok. 1% królewską, a 1% mieszaną. Największymi indywidualnymi właścicielami ziemskimi w powiecie były instytucje kościelne – arcybiskupstwo gnieźnieńskie (22 osady w kluczu żnińskim) oraz klasztor w Wągrowcu (21 osad). Także do nich należały dwa najsilniejsze ośrodki miejskie powiatu – Żnin i Wągrowiec. Również niektóre rodziny szlacheckie dysponowały pod koniec XVI w. dużymi majątkami – Potuliccy posiadali ok. 28 miejscowości lub części, Grudzińscy – ok. 20, Czarnkowscy – ok. 17. Do króla należało jedynie miasto Kcynia, 3 wsie (starostwo kcyńskie) i prawdopodobnie działy w 2 pustkach (starostwo nakielskie). Powierzchnia ziemi uprawnej uwzględnionej w rejestrach poborowych z drugiej połowy XVI w. (a więc bez areału folwarcznego) wynosiła około 35 700 ha (=357 km2), czyli około 15% całego obszaru powiatu.

Arkadiusz Borek


Na podstawie: M. Piber-Zbieranowska, Powiat kcyński w II połowie XVI wieku, „Studia Geohistorica” 3, 2015 [w druku], i ustalenia własne.

    Selektywna bibliografia:

  • Boras Z., W dobie szlacheckiej Rzeczpospolitej, [w:] Dzieje Wągrowca, red. E. Makowski, Poznań 1994, s. 57-90.
  • Chmielewski S., Od lokacji miasta do połowy XVII w. 1434-1654, [w:] Dzieje Chodzieży, red. tenże, Chodzież 1998, s. 33-79.
  • Górny M., Metryki chrztów z parafii smoguleckiej. Część 1. Lata 1592–1618, „Genealogia” 5, 1995, s. 107-140.
  • Górny M., Metryki chrztów z parafii smoguleckiej. Część 2. Lata 1619–1652, „Genealogia” 6, 1995, s. 89-132.
  • Janiszewska-Mincerowa B., Mincer F., W okresie staropolskim (XIV w. – 1773), [w:] Dzieje Szubina, red. M. Biskup, Warszawa-Poznań 1974, s. 21-72.
  • Kądziołka J., Żnin po lokacji (1263-1654), [w:] Żnin. 700 lat dziejów miasta, red. J. Topolski, Bydgoszcz 1965, s. 49-75.
  • Klint P., Szlachecki obrót ziemią w powiecie kcyńskim w latach 1626-1655, Wrocław 2012.
  • Kozieczka-Śliwińska D., Dzieje Margonina w dobie staropolskiej, [w:] Dzieje Margonina, red. K. Rzepa¸ Poznań 2002, s. 27-51.
  • Leitgeber S., Potuliccy, Londyn 1990.
  • Leitgeber S., Smoguleccy herbu Grzymała. Dzieje rodziny od XVI do XVIII w., „Genealogia”, 6 (1995), s. 27-52.
  • Leitgeber S., Spis szlachty powiatu kcyńskiego z 1621 roku, „Genealogia” 5, 1995, s. 141-144.
  • Łęcki W., Województwo pilskie. Szkic monograficzny, Warszawa 1988.
  • Mincer F., Dzieje Kcyni do 1772 r., [w:] Dzieje Kcyni i okolic, red. W. Jastrzębski, Kcynia 1993, s. 27-71.
  • Moeglich M., Młyny wągrowieckie w „czasach cysterskich”. Zarys problemu, [w:] Wangrovieciana. Studia et Fontes. Wągrowieckie studia muzealne, Wągrowiec 2013, s. 11-25.
  • Piber-Zbieranowska M, Powiat kcyński w II połowie XVI wieku, „Studia Geohistorica” 3, 2015, s. 91-111.
  • Gidaszewski T., Piber-Zbieranowska M., Suproniuk J., Zbieranowski M., Transformations of the Natural Landscapes of the Middle Noteć Region from the Tenth to the Sixteenth Century, [w:] Landscapes and Societies in Medieval Europe East of the Elbe, red. nauk. Sunhild Kleingärtner i in., Toronto 2013, s. 245-273.
  • Polaszewski L., Własność feudalna w województwie kaliskim w XVI w., Poznań 1976.
  • Polkowski I., Historya majętności łabiszyńskiej od roku 1376-1876, przedm. J. Ostoja-Zagórski, Łabiszyn 1994.
  • Przybysz T., Stosunki społeczno-gospodarcze w dobrach klasztoru cystersów w Ł. - Wągrowcu w okresie gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej (XVI-XVIII w.), [w:] Studia i materiały do dziejów Pałuk, T. 3., red. A. M. Wyrwa P. 2000, s. 445-543.
  • Wędzki A., Okres staropolski, [w:] Gołańcz. Z dziejów miasta i regionu, red. tenże, Gołańcz 2001, s. 10-65.
  • Witkowski R., Czasy nowożytne (od początku XVI w. do 1815 r.), [w:] Żnin. 750 lat dziejów miasta, red. T. Janicki, Żnin 2013, s. 83-139.

Zasady elektronicznej edycji rejestrów poborowych powiatu kcyńskiego z drugiej połowy XVI w.

Językiem edycji jest polski. Przetłumaczone lub zmodernizowane zostały nazwy obiektów oraz zawodów w kolumnach „obiekty” i „rzem_lista”, ujednolicono też w nich formę i sposób zapisu informacji. Zabiegi te nie objęły kolumny „varia”, gdzie podano informacje w postaci źródłowej lub komentarze wydawcy ujęty w nawias kwadratowy.

W wypadkach, gdy wieś została rozpisana na dział, ale sumę podatku podano razem dla całej miejscowości, wpisano ją przy ostatnim dziale, sygnalizując to w kolumnie „varia”.

W kolumnie „varia” odnotowywano pojawienie się w rejestrze komornicy lub innych żeńskich przedstawicielek niektórych grup społecznych. W wypadku komornic zaznaczono, o jaką kategorię chodzi (z bydłem czy bez) tylko, gdy w danym wpisie pojawiły się więcej niż jedna kategoria.

W sytuacji, gdy brak było dokładnej informacji co do określenia przedmiotu opodatkowania (np. komornicy z bydłem czy bez) starano się to określić na podstawie zapłaconego podatku.

Szos w jednostkach innych niż floren i grosze wpisano w kolumnę „varia”, przeliczając go również na floreny i grosze w odpowiednich kolumnach.

Sprawdzono sumy podatku wpisanej przez pisarza, porównując ją z informacjami zawartymi w uniwersałach, poprawną sumę wpisano w kolumnie „varia”. Należy jednak zauważyć, że nie we wszystkich wypadkach, ze względu na trudności w interpretacji zapisu i inne czynniki (posiadanie przez pisarza jakichś dodatkowych informacji), sytuacja jest na tyle jasna, aby wyrokować czy jest to faktyczny błąd.

W kolumnie „parafia” użyto ustalonej nazwy XVI-wiecznej miejscowości. Braki lub pomyłki w informacjach o przynależności parafialnej (zazwyczaj jest to pominięcie informacji o parafialnym charakterze danej osady) poprawiano jedynie wtedy, gdy jednoznacznie wynikało to z kolejności pojawiających się miejscowości. Nie dokonywano tego przy wsiach opata wągrowieckiego, zgrupowanych w rejestrach wg klucza własnościowego, a nie parafialnego.

Nazwiska w kolumnach „osoby” i „rodziny” ujednolicono w ramach wszystkich rejestrów kcyńskich. W kolumnie „wlasciciel” w edycji poszczególnych rejestrów podano formę źródłową z pominięciem słów sors, część, z części. W kolumnie „wlasc_16w” w tabeli zbiorczej zazwyczaj podano tylko lepiej poświadczone osoby i rodziny (wykorzystano ustalenia L. Polaszewskiego, informacje z Tek Dworzaczka, oraz zawarte w rejestrach poborowych). Zaprezentowanych w niej informacje nie mają na celu wyczerpującego przedstawienia historii własnościowej danej osady, ale stanowią jedynie pewien punkt wyjścia do dalszych ustaleń. W poszczególnych komórkach nazwiska właścicieli uszeregowano alfabetycznie, a nie chronologicznie, ponieważ wykorzystana podstawa źródłowa nie pozwala na pełną rekonstrukcję tego typu.

Do oszacowania liczby ludności w miastach wykorzystano informacje z rejestru poborowego z 1591 r., gdzie podano liczbę domów w miastach (z wyjątkiem Kcyni), oraz przekazane przez Franciszka i Barbarę Mincerów[1] liczby domów znajdujące się w rejestrze podymnego z 1635 r. Pierwszeństwo przyznano tym ostatnim, ponieważ w porównaniu z nimi liczby podane w rejestrze z 1591 są znacznie niższe (w przypadku Barcina, Chodzieży, Łekna, Szubina o ok. 75%, Margonina i Rynarzewa ok. 50%) i trudno je tłumaczyć tak gwałtownym rozwojem tych ośrodków w ciągu tych 40 lat. Wyjątkiem są tutaj Łabiszyn, gdzie wiadomo, że mała liczba domów w 1635 r. była spowodowana pożarem miasta, i Żnin, gdzie inne źródła wskazują, że na przełomie XVI i XVII wieku liczba domów była większa niż odnotowana w 1635[2], dlatego za podstawę do obliczeń przyjęto liczbę domów z 1591 r. Jako mnożnik zastosowano 9 osób na dom. W ramach uzupełnienia w tabeli zbiorczej w kolumnie „uwagi” podano przybliżoną liczbę mieszkańców uzyskaną na podstawie danych z 1591 r. (w wypadku Łabiszyna z 1635 r.), jeśli różniła się od tej w kolumnie „wielkosc_osady”.

W rejestrach poborowych powiatu kcyńskiego tylko trzy (1564, 1565, 1576) zawierają wykazy miejscowości, w których ziemie uprawiali szlachcice bez kmieci. W innych te wiadomości pojawiają się w postaci listy samych szlachciców, bez informacji pozwalającej na lokalizacje przestrzenną (z nielicznymi wyjątkami). Dane te zostały udostępnione w postaci edycji tych list na końcu wstępu do danego rejestru.

Łany przypisane w rejestrach do miast, niezależnie od ich różnych określeń źródłowych, wpisano w kolumnę „inne_lany_lb” z określeniem jako miejskie.

W rejestrach, w których podatek z karczem ściągano na podstawie posiadanej przez nie ziemi (od 1578 r.), w kolumnie „obiekty” zaznaczono obecność pojedynczej karczmy, jeżeli znalazły się przesłanki dające podstawy do określenia ich ilości (np. wspomniani są dwaj karczmarze), odnotowano tę liczbę i w kolumnie „varia” wpisano informacje na ten temat ze źródła.

Liczba łanów w kolumnach w „inne_lany_lb” została wyliczona na podstawie zapłaconego podatku, dlatego informacje tam zawarte mają jedynie charakter orientacyjny.

Kołom młyńskim w uniwersałach były przypisane dwie stawki podatkowe, dzielące je na koła doroczne i dziedziczne, ale pisarze w rejestrach zazwyczaj rozróżniali je na korzeczne i walne (wyjątkiem jest rejestr z 1576 r.). Z tego powodu zdecydowano się pozostawić ten podział źródłowy, a nie kategoryzację wg stawek podatkowych.

W edycji rejestrów jako osobne rekordy wyróżniono młyny Wągrowiecki i Słodowy, mimo iż oba prawdopodobnie były częścią Wągrowca[3]. Powodem tego są ich częściowo samodzielne wpisy w rejestrach, gdzie podatek z nich jest zazwyczaj zsumowany razem z młynami Straszewskim i Ostrowskim. Wyodrębniono także wieś Grabowo, która była liczona razem z Kcynią i nie funkcjonuje w rejestrach jako samodzielna jednostka.

W edycji nie oddano pojawiającego się znaku ƶ, ponieważ w żadnym z rejstrów nie stwierdzono, aby był on stosowany konsekwentnie na oznaczeni odrębnej od z wartości fonetycznej (w jednym rejestrze można znaleźć Zalesie, jak i Ƶalesie, zaś w rejestrach spisanych po polsku można spotkać się z zapisem czescz i cƶescƶ na tej samej stronie). Dwuznak ij/ÿ oddano przez ij lub y, zależnie od wartości fonetycznej w danym wyrazie.

W rejestrach często da się wyróżnić dwie ręce. Podstawową, która spisała rejestr, oraz kolejną odpowiedzialną zazwyczaj za uzupełnienia i poprawki. Jako że często inne osoby wpisywały sumę podatku z całej strony, nie uwzględniono tego w komentarzu do poszczególnych rejestrów. Edycja rejestrów nie obejmuje podsumowań z całych stron i powiatu.

Skróty w tabeli zbiorczej (niewymienione w spisie dla całego wydawnictwa):
  • AAG. Wiz. 3 – Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Archiwum Arcybiskupów Gnieźnieńskich, Akta wizytacji archidiakonatu gnieźneńskiego 1608-1609 (Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne – mikrofilm nr 3812).
  • MK - Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryk Koronna


[1] B. Janiszewska-Mincerowa, F. Mincer, W okresie staropolskim, w: Dzieje Szubina, red. M. Biskup, Warszawa-Poznań 1974, s. 41-42.

[2] J. Kądziołka, Żnin po lokacji, w: Żnin. 700 lat dziejów miasta, red. J. Topolski, Bydgoszcz 1965, s. 54-57.

[3] zob. M. Moeglich, Młyny wągrowieckie w „czasach cysterskich”. Zarys problemu, w: Wangrovieciana. Studia et Fontes. Wągrowieckie studia muzealne, Wągrowiec 2013, s. 11-25.

Arkadiusz Borek


Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1564 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1565 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1576 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1577 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1578 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1579 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1581 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1582 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1583 r.
Rejestr poborowy powiatu kcyńskiego 1591 r.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.