Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216



Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu kaliskiego 1552 r.


Źródło: ASK I 6, k. 583-605.

Tytuł: brak.

Treść: k. 583-594v: wykaz wsi wraz z liczbą opodatkowanych kmieci; k. 595-597v: łany szlachciców płacacych – lanei nobilium cmetones non habenciu[m] per duodece[m] g[rosso]s exactio[ne]m publica[m] de quol[ibe]t laneo solven[tium]; k. 598-599v: spis łanów sołtysich – Mansi scultetor[um] per duodecem grossos de quol[ibe]t laneo solvencium; k. 600-601: spis kół dziedzicznych – Rotae hereditariae per duodecem grossos de qualibet solven[dae]; k. 601-602: spis kół dorocznych – Rotte annuales per sex grossos solven[dae]; zostawiona została niezapisana dolna połowa k. 601; k. 602-603v: spis karczem – Taberne per sex g[rosso]s de qualibet solven[dae]; ponad połowa karty 602 oraz karta 604 jest niezapisana; k. 604v-605: miasta powiatu kaliskiego – Regestrum exactionis civilis alias szosu de civitatibus et oppidis infra scriptis Piotrkoviae in convencionae [!] generali proxime preterita anni millesimi quingentesimi quinquagesimi secundi laudatae.

Uniwersał: VC, t. 2, vol. 1, s. 35-38 (z 11 kwietnia 1552 r.); VL, t. 2, s. 600-605,

Opis: Rejestr powiatu kaliskiego z 1552 r., podobnie jak rejestr powiatu pyzdrskiego z tego samego roku, rozpoczyna źródła skarbowe z drugiej połowy XVI w. Rejestr spisano w całości po łacinie, to jednak na k. 593 pojawiają się pojedyncze wyrazy po polsku. Nazwy miejscowości pisane są wyraźnym i czytelnym pismem co wskazuje na wcześniejsze przygotowanie formularza i pozostawienie w nim wolnego miejsca na wpisy. Potwierdza to także "ścieśnianie" pisma oraz "wychodzenie" tekstu poza przygotowany wcześniej obszar, zwłaszcza przy działach majątkowych (np. k. 583, k. 584-584v, k. 588v, k. 590v, k. 593-593v). Miejscowości parafialne (określane jako: Paro:, Paroch:, Parochia) ułożone są według alfabetu (wyjątek stanowi parafia Chodecz wpisana między parafiami Wilkowyja i Zbiersko /k. 593v/ oraz między parafiami Witaszyce i Żerków /k. 597v/), mimo iż pisarz w obrębie danej litery nie trzymał się konsekwentnie tej zasady – osady w obrębie parafii wpisane zostały w dowolnej kolejności alfabetycznej. W części dotyczącej łanów sołtysich, kół młyńskich i karczem brak jest oznaczenia przynależności parafialnej, jak i ośrodków parafialnych. Wszelkie informacje, takie jak liczba opodatkowanych kmieci, kół młyńskich, karczem czy nazwiska właścicieli (lub osób płacących podatek), wpisane zostały kursywą, w wielu miejscach silnie pochyloną w prawą stronę. W rejestrze nie uwzględniono żadnych kategorii rzemieślników, ani innych osób jak np. komornicy czy zagrodnicy. Sporadycznie (k. 585, k. 586v, k. 587v, k. 588) pojawiają się rataje. Przy łanach sołtysich w 20 przypadkach brak jest jakichkolwiek informacji poza samą nazwą miejscowości, nie podano także sum, ani kwot zapłaconego podatku. Na dole każdej strony podsumowano (inny kolor atramentu) ilość opodatkowanych kmieci, liczbę kół czy karczem wraz z łączną kwotą z danej strony rejestru.

Należy podkreślić, że jest to uniwersał, który określał podstawę poboru podatku nadzwyczajnego na 2 grosze od kmiecia, a nie od powierzchni uprawianej ziemi. "Uchwalony w tym roku pobór stanowił próbę przejścia od podatku gruntowego do osobowego, płaconego przez głowy rodzin kmiecych, młynarzy i nie obowiązująco zagrodników i komorników (iuxta facultatem auxilio esse debebunt). Ze względu na bardzo niskie opodatkowanie (2 gr. od osoby), ujęcie ich było zapewne stosunkowo bliskie rzeczywistości"[1].

Uwagi redakcyjne: Oprócz braku karty tytułowej rejestr zachowany jest w dobrym stanie, brak w nim ubytków czy uszkodzeń.



[1] I. Gieysztorowa, Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa 1976, s. 181, przyp. 272.

Jarosław Suproniuk


Autorzy: Marta Kuc, Jarosław Suproniuk, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Jarosław Suproniuk
Skolacjonowanie: Marta Kuc
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat kaliski w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.