Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1588 r.

Źródło:ASK I 3, k. 517r-561v.

Tytuł:Rejestr nie ma strony tytułowej.

Treść:k. 517r-555r rejestr łanowego według parafii, k. 555v-559r. tenże rejestr według kluczy dóbr (pani Lwowska, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), k. 561v-566r rejestr wpłat z miast.

Uniwersał: VL, t. 2 s. 270-277; VC, t. 2, vol. 2, s. 88-98.

Opis:Rejestr pisany jest w całości po łacinie: pismem kusywnym, jedną ręką pisarską. Ma układ tekstowo-tabelaryczny: strona podzielona jest na pięć kolumn:
1. Oznaczenie siedziby parafii literą P, informacja o właścicielu (czyli w praktyce o płatniku podatku), czasem adnotacje dodatkowe;
2. Nazwa miejscowości i - pod nią - lista kategorii podatkowych, czasem z dodatkowymi adnotacjami, zawsze z liczbą opodatkowanych jednostek, czasem z podaniem stawki podatkowej;
3-5. Suma podatku z danej osady lub jej części należącej do jednego właściciela, podana w trzech jednostkach: florenach, groszach i denarach.

Każda strona kończy się podsumowaniem wpłat w tychże jednostkach.

Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości.

Nazwy niektórych wsi opatrzone są ozdobnymi inicjałami: jak się wydaje, jest to kaprys pisarza i nie stanowi wyróżnienia, które niosłoby za sobą konkretną treść.

Cechą szczególną tego rejestru jest znaczna liczba miejscowości z wpisaną nazwą, lecz bez odnotowanych wpłat. Jest ich łącznie 85 i stanowią one 16% osad występujących w tym spisie. Są wśród nich również miasta (np. Skoki, Łopienno, Wilczyno) i wsie parafialne (np. Gądecz, Kamieniec, Łagiewniki, Wronczyno). Nie są one określane jako opuszczone. Odnotowywane są jedynie łany puste - jest ich blisko dziesięciokrotnie mniej, niż łanów kmiecych.

Spis z 1588 r. wyróżnia także względnie konsekwentne podawanie płatnika podatku, również we wsiach o jednolitej własności. Zdarzają się także informacje wskazujące precyzyjnie dzierżawcę i właściciela danej włości.


Uwagi redakcyjne:Łany kmiece i sołtysie podawane były zazwyczaj razem, w postaci jednej sumy. Zamieszczenie tak uogólnionej informacji w tabeli nastręcza trudności. Rozważane były różne rozwiązania: wpisywanie sumy jako odnoszącej się do łanów kmiecych - ale byłaby to informacja na pewno fałszywa, utworzenie jednej kolumny zamiast osobnych dla łanów kmiecych i sołtysich - ale to uniemożliwiałoby porównanie tych danych z innymi rejestrami, a łany kmiece są przecież jednym z podstawowych wskaźników, ponadto w większości wsi są podane same łany kmiece, więc umieszczanie ich jako "kmiecych lub sołtysich" byłoby zubożeniem informacji zawartej w źródle. Nie zdecydowaliśmy się na rekonstrukcję udziału łanów sołtysich na podstawie innych rejestrów, gdyż stwarzałoby to sugestywne pozory informacji źródłowej, której przecież z tego roku nie mamy. Ostatecznie przypisaliśmy w takich wsiach jeden łan sołtysowi, żeby zaznaczyć samą obecność łanów sołtysich. W kolumnie "Varia" odnotowujemy, że w rękopisie była jedynie łączna suma tych dwóch kategorii.

Rejestr 1588 r. nie odnotowuje żadnych rzemieślników we wsiach, zawiera natomiast względnie obszerne spisy mistrzów w miastach.

Jeżeli dana wieś była podzielona między kilku właścicieli, źródło wylicza osobno elementy opodatkowane w każdej jej części. Aby zachować tę informację źródłową, każdy z działów jest rozpisany w osobnym wierszu. Suma podatku zapisywano natomiast już łącznie dla całej wsi i odnotowujemy ją w dodatkowym wierszu.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Michał Gochna, Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.