Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1583 r.


Źródło: ASK I 13, k. 526r-570r

Tytuł: Regestrum contributionis in Colo laudatae pro anno 1583, districtus Gnesnensis. (Tytuł zajmuje górną ćwiartkę k. 526r. Pierwszy i drugi wiersz antykwą, trzeci kursywą, znacznie mniejszymi literami.)

Treść: k. 526r tytuł; k. 527r-554v rejestr łanowego według parafii, k. 554v -557v tenże rejestr według kluczy dóbr (panowie Potuliccy, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), k. 558-562v dobra szlachty bezkmiecej , k. 563r-570r wpłaty z miast.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-220; VC, t. 2, vol. 1, s. 455-463.

Opis: Rejestr pisany jest niemal w całości po łacinie. Jedynie nagłówek spis dóbr szlachty bezkmiecej (k. 558r) jest po polsku: Regestr dobr sliacheczkich kmieczi niemaiączich, a z rol swoich, ktore na foluark orzą, ze sliadu po 15 groszi placzączich. Rękopis ma układ tekstowo-tabelaryczny: w wierszach wpisywane są kategorie podatkowe wraz z liczbą jednostek (np. łany kmiece, wiatraki, zagrodnicy) wyrażonych liczbowo, dla lepszej czytelności połączonych zwykle, począwszy od k. 529r, kreską lub ciągiem kilku kresek, a po prawej stronie suma opłat z danej wsi lub jej działu. Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości. Jeżeli osada była podzielona między dwóch lub więcej właścicieli, każdy dział jest wyliczany odrębnie.

Mimo, iż większość rejestru zapisana jest jedną ręką, elemnty układu treści i staranność pisma zmieniają się wyraźnie; stosunkowo dużo jest wpisów całych miejscowości naniesionych inną ręką (np. Niedzwiatt, k. 527r, Jagodno, k. 529r, Swiniary i Polska Wiesz k. 529v). Pierwsza strona sprawia wrażenie wielkiego porządku i elegancji. Pismo jest bardzo równe i staranne, a poszczególne elementy zhierarchizowane zróżnicowaną wielkością liter: nazwa miejscowości parafialnych – nazwy pozostałych osad – reszta zapisu. Jednak już na następnej stronie wszystkie miejscowości są odnotowywane podobnie. W dalszej części (np. k 530v) piętro pośrednie w stopniowaniu wielkości liter stanowią notatki o właścicielach, dodatkowo wyodrębnione umieszczeniem w osobnej kolumnie po lewej stronie. W całym rejestrze zastosowanie bardzo małych liter dla głównej treści pozostawia wiele światła między poszczególnymi zapisami i sprawia wrażenie szczególnego porządku, choć pismo jest coraz mniej staranne. W całym spisie szczególnym ornamentem wyróżniono jedną nazwę, Niechanowo na k. 539, bez widocznego związku z treścią.

Pisarz nie używał niemal nigdy litery Y, natomiast często i poprawnie stosował litery Ł i Ą.

Uwagi redakcyjne: Karczmy nie były w tym roku opodatkowane, lecz zbierano opłaty o łanów karczemnych. Pozwala to na domysł istnienia karczmy w konkretnych miejscowościach; w kolumnie obiekty podano je więc w [], a tej poświęconej samym karczmom wpisano wartość 1. Tylko raz, we wsi Czatom (k. 586r), podano powierzchnię takiego gruntu i można było uwzględnić go w kolumnie poświęconej nietypowym łanom.

Marek Słoń


Autorzy: Arkadiusz Borek, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru: Arkadiusz Borek
Skolacjonowanie i przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.