Ostatnia aktualizacja: 2017-12-11

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1582 r.


Źródło: ASK I 13, k. 571r-619r.

Tytuł: Regestrum contributionis publicae anni domini millesimi quingentesimi octuagesimi secundi Warsoviae laudatae. Districtus gnesnensis. Exactore generoso Adamo Jezierski burgrabio terrestri pallatinatus Calissiensis, succollectore nobili Joanne Crasowski, notario castrensi disrictus eiusdem. (Tytuł zajmuje górną połowę k. 571r. Pierwszy wyraz uncjałą, drugi antykwą, ad trzeciego słowa i zarazem drugiego wiersza zaczyna się niezbyt staranna kursywa.)

Treść: k. 571r tytuł; k. 572r-606r rejestr łanowego według parafii, k. 606r-609v tenże rejestr według kluczy dóbr (panowie Potuliccy, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), k. 610r-616v dobra szlachty bezkmiecej , k. 617r-619r wpłaty z miast.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 212-220; VC, t. 2, vol. 1, s. 455-463.

Opis: Rejestr pisany jest niemal w całości po łacinie. Jedynie nagłówek spis dóbr szlachty bezkmiecej (k. 610r) jest po polsku: Regestr dobr sliacheczkich kmieczi niemaiączich, a z rol szwoich, ktore na folwark orzą, ze sliadu po 15 gr. placzączich. Rękopis ma układ tekstowo-tabelaryczny: w wierszach wpisywane są kategorie podatkowe wraz z liczbą jednostek (np. łany kmiece, wiatraki, zagrodnicy) wyrażonych liczbowo, dla lepszej czytelności połączonych zwykle przerywaną linią, a po prawej stronie suma opłat z danej wsi lub jej działu. Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości. Jeżeli osada była podzielona między dwóch lub więcej właścicieli, każdy dział jest wyliczany odrębnie.

Rejestr spisaną tą samą ręką (A), co ten z roku poprzedniego, czyli prawdopodobnie Jana Krasowskiego. Tu od początku pisarz sam nanosił nazwy kolejnych miejscowości już po rozpisaniu poprzedniej. Zachowywał jednak większe odstępy między nimi i nie oddzielał ich poziomą kreską. Pismo jest zdecydowanie staranniejsze. Nie ma na dole podsumowań umieszczonych główną ręką pisarską, są jedynie te dodane później. Ta druga ręka (B) nanosiła także uzupełnienia do niektórych miejscowości (np. Rakowo k. 572r, Babino, k. 573 r). Nawet niektóre sumy wpłat z konkretnej wsi naniesione są ręką B (np. Dębnica na k. 577r, Grzybowo Krzczonowice na k.). Dopiski ręki B dotyczą nie tylko nowych wpłat, ale także odmianek nazw (np. przy Jemielnie seu Iemielinko k. 757r), co świadczy o pewnej znajomości powiatu przez tę osobę. Inny rodzaj dopisek to odesłania do rejestru szlachty bezkmiecej (np. k. 576r), odnotowanie siedziby parafii (np. Gościszyno na k. 581r). Spis dokonany ręką A był więc, choć zawierał zapewne 99% wpisów, jedynie swego rodzaju surowcem, który na każdym poziomie wymagał jeszcze sprawdzenia i uzupełnienia przez drugą osobę. Uzupełnienia nie wyszły spod tej samej ręki, co podsumowania rejestru 1581 r.

Można wskazać ciekawą zmianę w ortografii stosowanej przez rękę A między 1581 a 1582 r. O ile we wcześniejszym spisie pisarz ten rzadko używał litery Y, o tyle w tym późniejszym zaniechał tego niemal całkowicie, jedynym wyjątkiem jest nazwa Gay (k. 607v). W 1581 r. w ogóle unikał stosowania polskich znaków diakrytycznych nawet w nagłówku w tym języku (k. 674r), o tyle w 1582 r. względnie porwanie posłużył się literą Ą (k. 610r, zob. cytat powyżej). Nie zastosował jej jednak w żadnej nazwie własnej. Trochę częściej wprowadzał natomiast w nich literę Ł (1581: 3 razy, 1582: 9 razy).

Uwagi redakcyjne: Karczmy nie były w tym roku opodatkowane, lecz zbierano opłaty o łanów karczemnych. Pozwala to na domysł istnienia karczmy w konkretnych miejscowościach; w kolumnie obiekty podano je więc w [], a tej poświęconej samym karczmom wpisano wartość 1. Tylko raz, we wsi Czatom (k. 586r), podano powierzchnię takiego gruntu i można było uwzględnić go w kolumnie poświęconej nietypowym łanom.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Michael Weisenberger, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru: Michael Weisenberger, Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.