Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1576 r.


Źródło: ASK I 12, f. 632-650.

Tytuł: Regestrum contributionis anni millesimi quingentesimi septuagesimi sexti in conventione electionis regis laudatae ex commissione generosi Nicolai Gloginski pincernae callissiensis dicti tributi in pallatinatu callisiensi exactoris per nobilem Joannem Krassowski notarium castrensem gnesnensem fideliter exactum. (Tytuł zajmuje całą k. 632, zapisany antykwą, od pierwszego do czwartego wiersza zimniejsza się jego moduł. Skromny ornament inicjału „R”. Tytuł odnosi się do rejestru całego województwa: wszystkie powiaty zostały spisane w ten sam sposób, prawdopodobnie przez tego samego pisarza.)

Treść: k. 632 tytuł; k. 633r-640 rejestr łanowy według parafii, k. 640v-641v. tenże rejestr według kluczy dóbr (pani Lwowska, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), 642 wpłaty od Żydów z Gniezna (30 fl.), Wrześni (16 fl.) i od Szkotów (2 fl.) k. 644-645 miasta k. 646-650 rejestr wpłat zebranych od szlachty bezkmiecej.

Przed wpisem opłat od Żydów (k. 642) notatka: Iudei gnesnensi secundum[?] recognicionis domini burgrabii gnesnensis respectu desolatione ac paupertate ratione 2. contribucionis dederunt 100 fl. ad eius rationem solverunt [?] 70 fl. nunc vero anno presenti 30 [fl.].

Poniżej podsumowanie: Summa summarum w thym regestrze ze wsi y z Żydy fl. 1664, gr. 15,5.

Uniwersał: VL, t. 2, s. 140-141 i 102-106; VC, t. 2, vol. 1, s. 343 i 256-263.

Opis: Rejestr pisany jest w całości po łacinie. Ma układ ściśle tabelaryczny, co wyróżnia spis z tego roku na tle większości szesnastowiecznych spisów z woj. kaliskiego (z innych lat podobny układ ma jedynie rejestr gnieźnieński 1577 r., porównanie tych dwóch źródeł zob. we wstępie do tegoż rejestru). W części obejmującej wsie według parafii i następnie według kluczy dóbr wszystkie strony podzielone są na kratki. W głównej kolumnie po lewej stronie, poprzedzone w odpowiednich miejscach znakiem parafii, wpisane są nazwy wsi, ewentualnie ich działów własnościowych. Następne kolumny odpowiadają kolejnym kategoriom podatkowym: łany, karczmy dziedziczne i dzierżawne, młyny dziedziczne i dzierżawne, wiatraki, zagrodnicy, rzemieślnicy, rybacy, komornicy, wyszynk; ostatnie dwie zawierają sumę opłaty we florenach i groszach. Ostatni wiersz na dole strony stanowi podsumowanie danej kategorii – z liczbą łanów, karczem itp. Jeżeli za daną wieś nie wniesiono opłaty, w tym wierszu pisarz odnotowywał zazwyczaj przyczynę. Nietypowe wpłaty, np. od zagrodników z ziemią, opatrywano komentarzem w danej komórce. Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości. Spisy miast i szlachty bezkmiecej mają formę typową, tekstowo-tabelaryczną.

Uwagi redakcyjne: W tym rejestrze z reguły nie precyzowano charakteru osady nawet w odniesieniu do miast, więc nie można było uznać, że pozostałe miejscowości to prawdopodobnie wsie. Charakter miejski podkreślano jedynie wyjątkowo, zwykle wtedy, gdy niżej następował zapis opłaty z wsi o tej samej nazwie (Czerniewo, Janowiec, Łopienno). Jednoznaczny jest także charakter wymienianych w osobnym spisie młynów opactwa w Trzemesznie oraz miast w osobnej, końcowej części spisu.

Młyny zostały podzielone na dziedziczne i korzeczne doroczne. W edycji podano odpowiednie liczby kół dziedzicznych i dorocznych, ponieważ nie ma pewności, czy wśród tych pierwszych nie było dziedzicznych korzecznych. Użyte w rejestrze określenia sugerują bliski związek między konstrukcją, a charakterem własności: koła nasiębierne były zazwyczaj w dzierżawie.

Imiona i nazwiska właścicieli względnie płatników podatku podawano zwykle, z braku miejsca w ciasnej tabeli, w skrócie. Rekonstrukcja pełnej formy była zwykle możliwa dzięki porównaniu ze spisami z innych lat.

Na prawym marginesie niejednokrotnie widnieje odwołanie do rekognicjarza z 1573 r., często odnotowane w postaci samej daty. Źródło to nie zachowało się i nie możemy porównać jego zawartości z niniejszym rejestrem.

W siedmiu wsiach zanotowano, że grad zniszczył wszystkie zasiewy.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.