Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w.


Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski, nr 2
red. M. Słoń, Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla 2015



Rejestr poborowy powiatu gnieźnieńskiego 1565 r.


Źródło: ASK I 13, k. 771v-803v.

Tytuł: Regestrum districtus Gnesnensis contributionis Sacrae Regiae Maiestatis Piotrkowiae de manso possesso cum decima per grossos viginti ac aliis rebus laudatae de villis eiusdem districtus per Generosum dominum Nicolaum Mielenski Burgrabium terrestrem Gnesensem quatuor in palatinatu Calissiensi districtuum Gnesnensis scilicet Pysdrensis Kczynensis et Naklensis eiusdem contributionis Exactorem Anno domini Millesimo Quingentesimo Sexagesimo quinto exactae. (tytuł zajmuje całą k. 771v, zapisany antykwą, od czwartego wiersza od dołu zimniejsza się jego moduł, elementami wyróżniającymi się są inicjał „R” z motywami roślinnymi rozciągającym się na całą szerokość wiersza i skromniejszy ornament na dole karty).

Treść: k. 771v tytuł; k. 772-796 rejestr łanowego według parafii, k. 796v-799v. tenże rejestr według kluczy dóbr (pani Lwowska, opactwa w Wągrowcu, Mogilnie i Trzemesznie), k. 799v-803 rejestr wpłat zebranych od szlachty bezkmiecej. Na k. 804-805 znajduje się nieobjęty niniejszą edycją rejestr czopowego z całego roku. Przed nim, na k. 803v, odnotowano informację o wpłatach od Żydów w Gnieźnie (98 fl.) i Wrześni (36 fl.) oraz od Szkotów (28 fl.).

Uniwersał: VL, t. 2, s. 60-64; VC, t. 2, vol. 1, s. 185-190.

Opis: Rejestr pisany jest w całości po łacinie. Ma układ tekstowo-tabelaryczny: w wierszach wpisywane są kategorie podatkowe wraz z liczbą jednostek (np. łany kmiece, wiatraki, zagrodnicy) wyrażonych słownie, następnie należne za nie stawki i wreszcie po prawej stronie suma opłat z danej wsi lub jej działu. Porządek miejscowości jest taki, jak w pozostałych rejestrach powiatu gnieźnieńskiego. Parafie ułożone są w porządku mniej więcej alfabetycznym, a w ich obrębie omawiane są kolejne miejscowości. Jeżeli osada była podzielona między dwóch lub więcej właścicieli, każdy dział jest wyliczany odrębnie. Potem następują większe klucze dóbr i rejestr szlachty bezkmiecej. Rubryki do wpisywania sum i podsumowanie na dole strony są naniesione innym, jaśniejszym atramentem, lecz prawdopodobnie tą samą ręką.

Uwagi redakcyjne: Rejestr jest czytelny i nie sprawia problemów interpretacyjnych.

Ten sam pisarz sporządził rejestr poprzedniego roku, 1564.

Pismo jest równiejsze i nieco staranniejsze, niż spis z 1564 r. Widać także tendencję do uporządkowania pisowni. Np. nazwy parafii rozpoczynające się na literę K (w wymowie) rozpoczynał konsekwentnie literą C – z wyjątkiem Kwieciszewa, pisanego przez Q i umieszczonego pod tą literą w układzie treści. Zazwyczaj wyraźnie odróżniał L od Ł, choć i tu zdarzały się wyjątki. Częściej stosował litery ą i ę. Eksperymentował nawet, jak się wydaje, z zapisem liter ć (np. Pakosćz, k. 787) i ź (Rogoźno, 788v). Zarzucił natomiast chyba próby rozróżnienia liter Z i Ż; pewną konsekwencję w tym względzie widać tylko w nazwie Żołcze, pisanej zawsze z poziomą kreską pośrodku. Tym bardziej zaskakujący jest w tym kontekście zapis nazwy wsi Chomiąża (k. 784v) – w pełni zgodny ze współczesną ortografią. Literę ż zastosowano więc w odczycie tylko w tych dwóch nazwach.

Marek Słoń


Autorzy: Krzysztof Chłapowski, Marek Słoń, Urszula Zachara-Związek

Wpisanie rejestru i przygotowanie do edycji: Marek Słoń
Skolacjonowanie: Krzysztof Chłapowski
Korekta tekstów łacińskich: Urszula Zachara-Związek


Powiat gnieźnieński w drugiej połowie XVI w.

Źródło danych: Pobierz rejestry
Pobierz tabelę z miejscowściami ze strony Ziemie polskie Korony w XVI w. Przestrzenna baza danych
Pobierz geobazę

Licencja Creative Commons
Rejestry poborowe województwa kaliskiego z drugiej połowy XVI w. autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.