Ostatnia aktualizacja: 2018-07-10

Atlas Fontium
ISSN 2353-9216

Cyfrowe edycje map dawnych: perspektywy i ograniczenia na przykładzie mapy Gaula/Raczyńskiego (1807-1812) Niniejszy artykuł został opracowany na podstawie pełnej dokumentacji projektu.

red. Tomasz Panecki, oprac. Tomasz Panecki, Piotr Kann

Publikacja powstała w ramach projektu Cyfrowe edycje map dawnych: perspektywy i ograniczenia na przykładzie "Mapy geograficzno-wojskowej i statystycznej Wielkopolski" (1807-1812) finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (nr 2015/17/N/HS3/01267).

http://atlas.ihpan.edu.pl/geoserver/gaul/wms

Lista dostępnych warstw (układ 2180):

Forests (Lasy)Hydro_line (Rzeki) Hydro_polygon (Akweny)
Industrial (Zakłady przemysłowe) Natural_landscape (Nazwy fizjograficzne)Roads (Drogi)
Settlements (Miejscowości)Swamps (Bagna)Sheets (Arkusze)
mosaicked_color_v2 (Mapa połączona)mosaicked_v3 (Mapa połączona kolorowa)Districts (Powiaty)

Wstęp

Chociaż mapy dawne są jednym z podstawowych źródeł wykorzystywanym przez historyków i geografów do rekonstrukcji dawnej przestrzeni, to zagadnieniae ich wydawania nie potraktowano zostało dotąd należycie potraktowane, szczególnie w aspekcie teoretycznym. Można wskazać wprawdzie wiele przykładów projektów edytorskich:, zarówno analogowych i , jak i cyfrowych, jednak brakuje w nich przeważnie refleksji metodologicznej na temat tego czym jest i czym powinna charakteryzować się edycja mapy? Czy reprint bądź skan rękopisu znajdującego się w archiwum jest już edycją, czy jedynie przedrukiem, powieleniem bądź kopią? Czy baza danych przestrzennych treści mapy jest jeszcze jej edycją czy raczej powinniśmy już mówić o cyfrowej mapie historycznej, dla której opracowania źródłem była mapa dawna? Czy na podstawie przeglądu i oceny dotychczas opracowanych edycji, można wskazać pewien jej model, którym powinni podążać wydawcy dawnych map? Wreszcie: czyCzy i w jaki sposób można powiązać, za pomocą cyfrowych edycji map, historię kartografii z kartografią historyczną? Wreszcie: jaki katalog ingerencji edytorskich dopuszczalny jest, aby opracowana edycja była jeszcze edycją mapy, a nie cyfrową mapą historyczną? Biorąc pod uwagę powyższe pytania, niniejszy projekt miał dwa zasadnicze cele.

1. Omówienie i ocena dotychczas opracowanych cyfrowych edycji dawnych map.

2. Zaproponowanie modelowej cyfrowej edycji mapy na przykładzie tzw. mapy Gaula/Raczyńskiego (1807-1812).

Naukowe cyfrowe edycje dawnych map

Czym jest cyfrowa edycja źródła historycznego? P. Sahle pisze o „(…) krytycznej reprezentacji dokumentu historycznego”, kluczowym słowem jest „reprezentacja”, która może być rozumiana zarówno proces (rekodowanie) lub produkt (aplikacja online) P. Sahle, What is a Scholary Digital Edition?, red. M.J. Driscoll, E. Pierazzo, w: Digital Scholarly Editing: Theories and Practices, Open Book Publishers 2016, 19-41.. Rekodowanie to zapis treści dokumentu pod postacią tego samego lub innego medium, zatem może być nim zarówno otagowana facsimile, jak i pełen odczyt rękopisu. W przypadku braku reprezentacji mamy do czynienia z katalogowaniem lub opisem źródła, ale nie jego edycją, która powinna także dodawać nową wiedzę na temat dokumentu G. Franzini, M. Terras, S. Mahony, Catalogue of Digital Edition, red. M.J. Driscoll, E. Pierazzo, w: Digital Scholarly Editing: Theories and Practices, Open Book Publishers 2016, s. 161–182.. Edycja powinna być krytyczna: krytyka jest zbiorem wszelkich działań, dzięki którym dokument przekształcany jest w edycję i reguluje np. kwestie ortografii, uwspółcześniania pisownie czy kategoryzacji encji w przypadku kodowania tekstu przy wykorzystaniu TEI (Text Encoding Initiative). Edycje cyfrowe umożliwiają także opracowanie źródła w takim sposób, aby służyło jak najszerszemu gronu badaczy z różnych dyscyplin Vogeler, G. The ‘assertive edition’. On the consequences of digital methods in scholarly editing for historians, „International Journal of Digital Humanities“, 2019, https://doi.org/10.1007/s42803-019-00025-5..

O ile (cyfrowe) edytorstwo źródeł pisanych cechuje się już solidnymi podstawami metodologicznymi, to prace związane ze źródłami kartograficznymi mają wciąż niemal wyłącznie charakter praktyczny, a kontekst teoretyczny jest w nich bardzo słabo zarysowany nawet jeżeli weźmiemy pod uwagę duże prace np. polską edycję tzw. mapy Miega W. Bukowski, A. Janeczek, Mapa józefińska (1779-1783) w przededniu edycji, „Studia Geohistorica“ (1), 2013, s. 91–112.. W przypadku serii wydawniczej „Atlas historyczny miast polskich” zwracano uwagę na edycje planów, szczególnie w kontekście relacji między planem źródłowym, np. katastrem, a jego edycją z naniesioną treścią rekonstrukcyjną R. Czaja, Historical Atlas of Polish Towns - between source edition and the cartographic presentation of research on the history of towns, „Studia Geohistorica“ (6), 2018, s. 80–89.. Bardzo dużo miejsca w literaturze poświęca się mapom dawnym jako źródłom danych do analiz zmian krajobrazu J. Plit, Antropogeniczne i naturalne przeobrażenia krajobrazów roślinnych Mazowsza (od schyłku XVIII w. do 1990 r., 1996 (Prace Geograficzne, t. 166); J. Wolski, Przekształcenia krajobrazu wiejskiego Bieszczadów Wysokich w ciągu ostatnich 150 lat, IGiPZ PAN, Warszawa 2007; B. Degórska, A. Kurek, Transformacja krajobrazu wschodnich Kujaw w kontekście zmian użytkowania ziemi i osadnictwa (1770-1970), Warszawa 2015.. Przy tego typu badaniach opracowywane są dane kartograficzne, np. pokrycie terenu dla określonych momentów z przeszłości, które następnie są porównywane. Wymaga to de facto wykonania cyfrowej edycji mapy: osadzenia jej w układzie współrzędnych, opracowania przestrzennej bazy danych jej treści oraz przygotowania dokumentacji tego procesu.

Edycja tekstu a edycja mapy

Niezależnie od przyjętej definicji, w klasycznie rozumianym edytorstwie źródeł pisanych mamy do czynienia z przejściem między znajdującym się w archiwum rękopisem a jego krytyczną reprezentacją w postaci wydanego tekstu. Można wskazać kilka czynności, które muszą zostać wykonane w podczas tego przejścia: odczyt (transkrypcja/transliteracja), uwspółcześnienie tekstu dokumentu, np. modernizacja ortografii i pisowni, opracowanie indeksów (osobowych, rzeczowych, geograficznych) oraz przygotowanie komentarza źródłoznawczego. Nie opracowano jak dotąd katalogu czynności związanych z cyfrowym edytorstwem źródeł kartograficznych, ale po odpowiednim przekształceniu, te charakterystyczne dla źródeł pisanych można odnieść również do źródeł kartograficznych:

1. Zamiast odczytu rękopisu będziemy mieli wektoryzację treści mapy, czyli reprezentowanie jej treści w modelu wektorowym, który umożliwia gromadzenie, analizowanie i wizualizację danych w programach GIS (Systemy Informacji Geograficznej) B.M. Iwańczak, Quantum GIS: Tworzenie i analiza map, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2013..

2. W miejsce uwspółcześnienia tekstu dokumentu, tj. modernizacji ortografii i pisowni, pojawia się możliwość uwspółcześnienia treści mapy: dostosowania jej do potrzeb współczesnego użytkownika. Zakres uwspółcześniania może obejmować wiele czynności, np. poprawę jakości obrazu, kalibrację, czy powiązanie systemem identyfikatorów miejscowości ujętych na mapie dawnej ze współczesnymi.

3. Indeksy zastąpione będą ustrukturalizowaną bazą danych przestrzennych. Odpowiednia struktura takiej bazy pozwala na wyszukiwanie obiektów według charakterystyk atrybutowych i relacji przestrzennych.

4. Będziemy mieli także komentarz źródłoznawczy, który w tym wypadku przybiera formę opisu kartoznawczego mapy. Powinien zawierać także opis procedury edycyjnej, która w przypadku map jest wieloaspektowa i może być związana z powyżej scharakteryzowanymi elementami: skanowaniem, georeferencją, wektoryzacją i opracowaniem bazy danych przestrzennych.

Edycje cyfrowe dawnych map

Dotychczas opracowane cyfrowe edycje dawnych map są bardzo zróżnicowane. Po pierwsze mamy do czynienia z bibliotekami cyfrowymi i kolekcjami map, których głównym założeniem jest udostepnienie facsimile map oraz metadanych, po drugie z geoportalami ze skalibrowanymi i połączonymi arkuszami map oraz, po trzecie z serwisami których treścią są dane kartograficzne opracowane na podstawie map dawnych w formie baz danych. Większa funkcjonalność łączy się z większą użytecznością edycji szczególnie w kontekście wykorzystywania przez użytkowników narzędzi GIS, ale też z większym zakresem prac edytorskich. Można wskazać trzy grupy cyfrowych edycji sklasyfikowanych według kryterium funkcjonalności i stopnia przetworzenia mapy źródłowej.

1. Mapy jako obrazy. Podstawowym rodzajem cyfrowych edycji map historycznych jest umieszczenie w aplikacji internetowej zeskanowanego obrazu mapy wraz z podstawowymi metadanymi. Tak rozumiane edycje to przede wszystkim biblioteki cyfrowe (mapy stanowią pewną część zbiorów) oraz kolekcje map (mapy stanowią główną bądź jedyną część zbiorów).

1.1. Biblioteki cyfrowe to usługi internetowe udostępniające odbiorcom zdigitalizowane lub cyfrowe dokumenty lub multimedia A. Brahaj, M. Razum, J. Hoxha, Defining Digital Library, red. T. Aalberg, C. Papatheodorou, M. Dobreva, G. Tsakonas, C.J. Farrugia, w: Research and Advanced Technology for Digital Libraries: International Conference on Theory and Practice of Digital Libraries, TPDL 2013, Valletta, Malta, September 22-26, 2013. Proceedings, t. 8092, Springer Berlin Heidelberg; Imprint; Springer, Berlin, Heidelberg 2013, s. 23–28 (Lecture Notes in Computer Science, t. 8092).. Umożliwiają one dostęp do zabytków dziedzictwa kulturowego, pośród których można znaleźć również zabytki kartograficzne, a Ich zbiór jest przeważnie bardzo zróżnicowany. Do przykładów można zaliczyć np. „Federację bibliotek cyfrowych”, „Polona”, a z zagranicznych „Europeana” . Mapy w bibliotekach cyfrowych to pliki graficzne pozbawione z reguły odniesienia przestrzennego, ale niektóre instytucje wprowadziły możliwość nadawania im georeferencji przez użytkowników na zasadzie crowdsourcingu, np. „New York Public Library” C. Fleet, K.C. Kowal, P. Pridal, Georeferencer: Crowdsourced Georeferencing for Map Library Collections, „D-Lib Magazine“ 11/12 (18), 2012..

1.2. Kolekcje map, podobnie jak biblioteki cyfrowe umożliwiają głównie podgląd facsimile zabytków kartograficznych. W odróżnieniu od bibliotek, kolekcje są najczęściej tworzone przez osoby prywatne, np. „David Rumsey Historical Map Collection”, czy „Mapy archiwalne Polski i Europy Środkowej” lub w ramach pojedynczych projektów naukowych przez instytucje, np. „Virtual Map Collection”, „Mappa Mundi”. Mapy pełnią w nich rolę nadrzędną i stanowią jedyną, bądź główną część zbiorów.

2. Geoportale to serwisy internetowe służące przeglądaniu i analizie danych przestrzennych. Skalibrowane, a często połączone (zmozaikowane) arkusze map dawnych stały się elementem wielu serwisów. Można wyróżnić dwa podstawowe rodzaje tego typu edycji: geoportale z danymi współczesnymi, których jednym z elementów są mapy dawne oraz geoportale wyłącznie z kartografią historyczną.

2.1. Geoportale z danymi współczesnymi to np. geoportal Francji lub Brandenburgii. Obydwa prezentują współczesne, referencyjne dane geograficzne różnych rodzajów, ale ich dodatkowym elementem są także skalibrowane i zmozaikowane mapy dawne. W przypadku Francji jest to „Carte de Cassini” (XVIII w.) oraz „Carte de l'état Major” (XIX w.), a Brandenburgii zbiór map von Schmettau’a (XVIII w.) w. oraz seria map topograficznych Messtischblätter (pierwsza połowa XX w.). Umieszczenie map dawnych w zasobach państwowych geoportali umożliwia nie tylko odniesienie współczesnej informacji geograficznej do danych historycznych, ale świadczy także o istotnej roli dawnej kartografii jako elementu dziedzictwa kulturowego.

2.2. Do najważniejszych geoportali z mapami dawnymi należą „Mapire. The Historical Map Portal” oraz “Mapy z przeszłością”). Pierwszy prezentuje skalibrowane i połączone mapy topograficzne praktycznie całej Europy w różnych cięciach czasowych, natomiast główną treścią drugiego są mapy dawne na obszarze współczesnej Polski (głównie druga połowa XIX w. i pierwsza połowa XX w.). Funkcjonalność tych geoportali to głównie przeglądanie zasobów, a nie ich pobierania, w odróżnieniu od bibliotek cyfrowych czy kolekcji. Możliwe jest jednak skorzystanie z usług WMS/WMTS (Web Map Service/Web Map Tile Service), chociaż w przypadku „Mapire” jest to płatne.

3. Historyczne dane kartograficzne. Ostatnim rodzajem edycji są serwisy, których treść to przede wszystkim dane pozyskane i opracowane na podstawie map dawnych, głównie w formie baz danych przestrzennych. Podobnie jak edycją rękopisu jest odczytany i uwspółcześniony tekst, tak edycją mapy mogą być zwektoryzowane elementy jej treści lub opracowane na jej podstawie wypisy źródłowe. Pozostając przy tej analogii: uwzględnienie facsimile mapy w tego rodzaju edycji nie jest niezbędne, podobnie jak nie jest niezbędne uwzględnienie rękopisu dokumentu w przypadku jego odczytania i zapisu w nowej postaci. Najważniejsze przykłady to projekty francuskie: „Des villages de Cassini aux communes d’aujourd’hui” oraz „GeoHistoricalData” – obydwa dotyczą osiemnastowiecznej mapy Cassiniego C. Motte, M.-C. Vouloir, Le site cassini.ehess.fr un instrument d'observation pour une analyse du peuplement, „Bulletin du Comité français de cartographie“ (191), 2007, s. 68–84.. Na uwagę zasługuje także projekt „Map of South Prussia - 1802-1803 by Gilly”, który zawiera arkusze mapy oraz opracowane na ich podstawie spisy miejscowości. Specyficznymi przykładami edycji map mogą być jeszcze „Heritage Gazetteer of Cyprus”) czy nawet "Elektroniczny słownik „hydronimów Polski”) ponieważ zawierają one wypisy źródłowe z map (baza danych źródłowych), ale już nie ich obrazy.

Czym jest cyfrowa edycja mapy?

Cyfrowe edycje źródeł kartograficznych stanowią bardzo zróżnicowany zbiór. Pozwala to zadać pytanie o modelową edycję mapy, tj. taką, która będzie użyteczna dla użytkownika, krytyczna, właściwie udokumentowana oraz dostarczy nowej wiedzy na temat źródła. Biorąc pod uwagę cechy przeanalizowanych edycji można stwierdzić, że pewnym modelem powinno być wydawanie źródeł kartograficznych zawierających następujące komponenty:

1. Facsimile mapy nie musi być warunkiem koniecznym uznania projektu za edycyjny. Niemniej jednak, w odróżnieniu od edycji źródeł pisanych jego uwzględnienie wydaje się potrzebne ze względu na większą trudność w opracowaniu wiernej, cyfrowej reprezentacji mapy niż tekstu rękopisu.

2. Georeferencja, która w dobie narzędzi GIS jest podstawowym etapem podczas pracy z mapą i ułatwia analizowanie materiałów opracowanych w różnych skalach czy układach współrzędnych.

3. Baza danych przestrzennych to podstawowy środek reprezentacji treści map w GIS i również powinna być elementem edycji chociażby w podstawowym zakresie. Baza jest kartograficznym odpowiednikiem odczytu rękopisu (wektoryzacja) oraz indeksów (struktura, podział na klasy obiektów) opracowywanych dla edycji źródeł pisanych.

4. Ostatnim komponentem jest komentarz edytorski. Jego rola wzrasta wraz ze wzrostem liczby komponentów edycji. Skanowanie, georeferencja czy opracowanie bazy danych przestrzennych treści mapy są skomplikowanymi etapami, których rezultaty mogą być uzależnione od przyjętych założeń.

Cyfrowa edycja tzw. mapy Gaula/Raczyńskiego (ok. 1:75 000, 1807-1812)

Zaproponowany model cyfrowych edycji map został zaimplementowany do opracowania edycji tzw. mapy Gaula/Raczyńskiego. Jej pełen tytuł to „Mappa topograficzna woyskowa i statystyczna części Wielkopolski, która dziś Departament Poznański składa wydana przez Edwarda Raczyńskiego Posła Poznańskiego i jego kosztem nowo układana w roku 1807–1812” Więcej o mapie: B. Olszewicz, Polska kartografia wojskowa, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1921, s. 81–82; W. Żyszkowska, Mapa Wielkopolski Edwarda Raczyńskiego z lat 1807-1812, red. J. Ostrowski, W. Wernerowa, w: Kartografia polska XIX wieku w dorobku Bolesława Olszewicza, Wrocław-Warszawa 2000, s. 105–120 (Z dziejów kartografii, t. 12); W. Żyszkowska, Mapa Departamentu Poznańskiego Edwarda Raczyńskiego jako źródło w badaniach stanu i zmian środowiska Wielkopolski, red. B. Konopska, J. Ostrowski, J. Pasławski, P.E. Weszpiński, w: Biblioteka Polskiego Przeglądu Kartograficznego, Warszawa 2012, s. 36–44 (t. 3); T. Panecki, P. Kann, The „Gaul /Raczyński“ Map of Greater Poland (1807 –1812). A Project for a Digital Edition, red. H. Flachenecker, K. Kopiński, J. Tandecki, w: Editionswissenschaftliches Kolloquium 2015. Die Geschichte im Bild, Toruń 2016, s. 239–255.. Jest to ośmioarkuszowa, rękopiśmienna mapa przechowywana obecnie w dwóch kompletach w Archiwum Państwowym w Poznaniu (sygn.: 53/992/0/3/M.w.36/I-VIII) oraz w jednym w poznańskiej Bibliotece Raczyńskich (sygn.: M II 797). Pomysłodawcą i fundatorem dzieła był hrabia Edward Raczyński – polityk i poseł na sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego mający za sobą służbę w armii napoleońskiej (1806-1809) https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/edward-raczynski; accessed: 25.06.2019. Kartograf to z kolei Ernest Gaul, o którym niewiele wiadomo, poza tym, że z uwagi na brzmienie nazwiska prawdopodobnie był Niemcem. Sama mapa jest przypuszczalnie niedokończoną wersją: wyrysowano 8 z 14 powiatów Departamentu Poznańskiego Księstwa Warszawskiego, a te opracowane cechuje różny poziom wykończenia, np., na arkuszu z powiatem śremskim mamy tytuł, podziałkę, fragment legendy, a przy każdej miejscowości podane dane statystyczne (liczba mieszkańców, domów oraz korców wysianego zboża), na arkuszu z powiatem wschowskim brakuje niemal ¾ treści, niepełne są również styki arkuszy z powiatami babimojskim i międzyrzeckim. Niemniej jednak, mapę cechuje spora dokładność i szczegółowość, a jej zakres treści nie odbiega (poza danymi statystycznymi) od innych map topograficznych epoki. Głównym materiałem źródłowym do mapy była mapa Gilly’ego (1:150 000, 1802-1803), co widać po porównaniu obydwu D. Gilly, Langner, W.H. Matthias Special Karte von Suedpreussen mit allerhoechster Erlaubniss aus der Koniglichen grossen topographischen Vermessungs-Karte, unter Mitwurkung des Directors Langner, reducirt und herausgegeben vom Geheimen Ober-Bau-Rath Gilly... die Post-Course und Hauptstrassen sind gezeichnet vom ersten General Post Amst, 1:150 000, Berlin 1802-1803.. W wielu miejscach mapa Gaula/Raczyńskiego byłą jednak uaktualniania na podstawie pomiarów terenowych, co szczególnie widać w przypadku zabudowy i sieci drogowej (Ryc. 1).


Ryc. 1 Porównanie mapy Gaula/Raczyńskiego i mapy Gilly’ego. A – Zakres treści obu map jest do siebie bardzo zbliżony B – Różnice między mapami w kształcie zabudowy miejscowości Buk, liczby i rozmieszczenia wiatraków, elementów pokrycia terenu czy dróg.

Założenia edycji

Projektując założenia cyfrowej edycji kierowano się dwoma względami: jak największą użytecznością udostępnionych danych, przede wszystkim z punktu widzenia analiz GIS oraz zachowaniem – tam, gdzie to możliwe – źródłowego charakteru informacji z pełną dokumentacją ingerencji i poprawek edytorskich. Istotne jest to, że barwny oryginał mapy zaginął w trakcie II wojny światowej, a obecnie dysponujemy jedynie czarno-białymi fotokopiami, stąd w toku prac przewidziano rekonstrukcję kolorów. Edycja składa się z następujących komponentów, których kolejność odzwierciedla także etapy opracowywania edycji:

1. Zeskanowane arkusze map,

2. Skalibrowane i połączone arkusze,

3. Arkusze ze zrekonstruowaną kolorystyką,

4. Baza danych przestrzennych z najważniejszymi elementami treści mapy w modelu wektorowym,

5. Aplikacja internetowa,

6. Komentarz edytorski.

Skanowanie

Pierwszym problemem okazało się skanowanie mapy. Arkusze dostępne w Archiwum Państwowym w Poznaniu były na ogół dobrej jakości, poza arkuszem z powiatem śremskim i międzyrzeckim, które były nieumiejętnie podklejone na płótnie (Śrem) albo wielokrotnie składane (Międzyrzecz). Okazało się jednak, że wszystkie arkusze mają wymiary przekraczające rozmiar dostępnego tam skanera, więc pierwszą próbą było zeskanowanie ich w kilku częściach stosując zakładkę. Nie udało się ich jednak połączyć ze względu na błędu geometrii skanera dochodzące nawet do kilku milimetrów, co w skali mapy przekładało się na kilkaset metrów. Podjęto zatem próby zeskanowania mapy na specjalnym skanerze do map wielkoformatowych. Okazały się one pomyślne, dzięki czemu otrzymano skany w wysokiej jakości i o niewielkich już błędach geometrii. Pozyskano także skany z Biblioteki Raczyńskich, jednak zachowane tam fotokopie były wyraźnie gorszej jakości niż te z Archiwum, brakowało także jednego arkusza (powiatu krobskiego). Z drugiej strony pozbawione były – nadanych najprawdopodobniej przez niemieckich archiwistów w czasie II wojny światowej – sygnatur archiwalnych. Zdecydowano się zatem na zabieg edytorski polegający na stworzeniu tzw. „metaarkuszy” do dalszych prac bazujących na fotokopiach z Archiwum, ale pozbawionych sygnatur z lat czterdziestych XX wieku, a także pewnych artefaktów graficznych będących rezultatem skanowania (Ryc. 2).


Ryc. 2 Metaarkusze mapy Gaula/Raczyńskiego

Kalibracja i mozaikowanie

Po zeskanowaniu przystąpiono do nadania mapie georeferencji, tj. wpasowania jej we współczesny układ współrzędnych w programie GIS za pomocą punktów dostosowania (obiektów topograficznych) zidentyfikowanych na mapie dawnej i współczesnej A. Affek, Kalibracja map historycznych z zastosowaniem GIS, red. J. Plit, J. Nita, w: Źródła kartograficzne w badaniach krajobrazu kulturowego: Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, Komisja Krajobrazu Kulturowego Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Sosnowiec 2012, s. 48–62 (t. 16).. Ten zabieg ma na celu umożliwienie dalszego wykorzystywania danych pozyskanych z mapy i łączenie ich z innymi zasobami, np. współczesnymi. Dokładność kalibracji dawnych map mierzona Średnim Błędem Kwadratowym (Root Mean Square – RMS) nigdy nie będzie równie wysoka, jak w przypadki map współczesnych. Na efekt końcowy wpływa wiele czynników począwszy od stopnia dokładności mapy, stanu jej zachowania, błędów geometrii przy skanowaniu, ale także liczby i charakteru punktów dostosowania czy zastosowanego algorytmu transformacji. W przypadku mapy Gaula/Raczyńskiego zdecydowano się transformację liniową (Helmerta) z kilkunastoma, maksymalnie kilkudziesięcioma punktami kontrolnymi (przeważnie były to kościoły istniejące 200 lat temu i dzisiaj) na każdym arkuszu. Ten rodzaj transformacji zapewnia wpasowanie obrazu w docelowy układ współrzędnych bez jego deformowania i zniekształcania http://support.esri.com/en/other-resources/gis-dictionary/term/helmert%20transformation, dostęp: 15.08.2019. Błąd RMS wahał się od 229 metrów (arkusze „Śrem” i „Wschowa”), przez około 200-300 metrów do 502 metrów (arkusz „Międzyrzecz”) (Ryc. 3). Osiągnięta dokładność ok. 200-300 metrów należy uznać za bardzo dobrą, szczególnie w porównaniu z innymi mapami z epoki S. Pietkiewicz, Analiza dokładności niektórych map z XVII, XVIII i XIX wieku, obejmujących Polskę w dawnych granicach, „Prace i Studia Geograficzne“ (17), 1995, s. 103–109..


Ryc. 3 Dokładność kalibracji poszczególnych arkuszy mapy.

Kolejnym etapem było mozaikowanie arkuszy, czyli połączenie ich w jednolity, ciągły obraz, dzięki czemu użytkownik może posługiwać się mapą jako całością, co znaczenie zwiększa użyteczność edycji. Z dwóch względów jest to jednak bardzo duży zabieg edytorski. Po pierwsze dlatego, że arkusze mapy najprawdopodobniej nie były (w stanie takim, w jakim je opracowano) przewidziane do połączenia. Po drugie, ponieważ część treści, np. nachodzącej na siebie z dwóch arkuszy, po ich połączeniu ulega usunięciu i jest już dalej widoczna tylko na jednym z nich. Z tego też względu istotnym wydaje się zachowanie jako elementu edycji także arkuszy nie połączonych. Jest to jednocześnie swego rodzaju dokumentacja edycji możliwa do osiągnięcia dzięki narzędziom cyfrowym. Samo połączenie arkuszy polegało na przycięciu ich w taki sposób, aby treść sąsiadujących nie nakładała się na siebie, ale płynnie przechodziła z arkusza na arkusz. Proces ten, podobnie jak kalibracja cechował się pewnym stopniem dokładności (Ryc. 4).


Ryc. 4 Przykłady łączenia arkuszy mapy Gaula/Raczyńskiego

Rekonstrukcja barw

Jak wspomniano, ważnym elementem edycji była rekonstrukcja barw. Ponieważ mapę opracowano jako barwny rękopis, ale zachowała się jedynie w postaci czarno-białych fotokopii zdecydowano się na ten krok, ponieważ – po pierwsze – zbliżyło to grafikę mapy do oryginału z XIX wieku oraz – po drugie – dokonane w ten sposób uczytelnienie polepszyło jej percepcję wśród użytkowników. Rekonstrukcja przebiegała w dwóch etapach.

Pierwszy polegał na wektoryzacji treści mapy w programie graficznym (Adobe Photoshop), przy czym istotne było sklasyfikowanie elementów treści mapy jednolitych pod względem maniery rysunku, którym następnie nadawano barwy. Wektoryzacja objęła pokrycie terenu, tj. zabudowę, lasy, bagna, jeziora i rzeki, przy czym niektóre z tych kategorii mogły się na siebie nakładać, np. bagno na las. Co więcej, kategorie te – wobec braku legendy na mapie – mają charakter rekonstruowany, tzn. rodzaj rysunku, który sklasyfikowano jako bagno, może także być interpretowany np. jako las łęgowy wzdłuż rzeki. W opracowaniu rekonstrukcji legendy mapy Gaula/Raczyńskiego przydatne były inne rękopiśmienne mapy z epoki, do których dołączona była legenda, np. mapy von Pfau’a czy Gilly’ego-Crona.

Drugi etap rekonstrukcji to nadanie odpowiednich barw poszczególnym kategoriom. Główną wątpliwością był kolor lasów, bowiem na niemal wszystkich mapach z tej epoki lasy były czarne, względnie ciemnoszare, a nie zielone. Ta obserwacja dotyczy jednak map pruskich i austriackich, bowiem na mapach francuskich (np. na mapie Cassiniego) oznaczano je kolorem zielonym. Istotnym pytaniem jest zatem którą „szkołą” kartograficzną kierował się kartograf: pruską (niemieckie pochodzenie E. Gaula – kartografa) czy francuską (związki polityczno-wojskowe E. Raczyńskiego z Francją napoleońską)? Maniera rysunku mapy Gaula/Raczyńskiego bardziej przypomina jednak bardziej mapy francuskie (dosyć miękkie symbole i delikatna kreska) niż pruskie. Zdecydowano się zatem zastosować schemat barw zbliżony do francuskich (lasy zielone).

Przestrzenna baza danych

Jednym z najważniejszych etapów i komponentów cyfrowej edycji mapy jest przestrzenna baza danych, która pełni rolę indeksów rzeczowych i geograficznych. Opracowywanie takich baz przeważnie rozpoczyna się od analizy klucza znaków, a następnie transformacji zakresu treści mapy do struktury informatycznej T. Panecki, Koncepcja struktury bazy danych historycznych obiektów topograficznych, praca doktorska, Warszawa 2018.. Jednak wobec legendy dołączonej do mapy Gaula/Raczyńskiego konieczna była rekonstrukcja zakresu treści mapy. Ze względu na modelowy charakter edycji zdecydowano się przygotować bazę danych będącą niemal kompletną, cyfrową reprezentacją treści mapy z niewielką tylko generalizacją. Struktura bazy została zharmonizowana ze współczesną „Bazą Danych Obiektów Topgograficznych” (BDOT10k), co zapewnia możliwość odniesienia danych historycznych do współczesnychBDOT, Opis baz danych obiektów topograficznych i ogólnogeograficznych oraz standardy techniczne tworzenia map, tom 1., Dz. U. z 2011 r. nr 279, poz. 1642, Warszawa 2011.. Zakres treści bazy danych jest zatem prawie całkowitym odwzorowaniem jej rysunku i składają się na nią:

1. Miejscowości. Poszczególne rodzaje miejscowości (miasta, miasteczka, wsie, kolonie) zostały wyróżnione na podstawie różnic w graficznej reprezentacji obiektów na mapie (głównie na podstawie rodzaju opisów i grafiki zabudowy). Za miejscowości można także uznać inne obiekty antropogeniczne, które posiadają nazwę własną i są przestrzennie odrębne od innych, np. niektóre folwarki czy młyny. Nie zdecydowano się jednak na umieszczenie takich obiektów w klasie „miejscowość” ze względu na zachowanie jednolitości w klasyfikacji obiektów w bazie na podstawie kryterium funkcjonalnego i fizjonomicznego. Niemniej jednak, poprzez kolumnę z nazwą własną, można takie obiekty wyszukać. Podstawowe informacje w bazie danych dotyczące miejscowości to: nazwa własna, położenie, typ oraz identyfikator z Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych (PRNG), dzięki któremu można połączyć informacje o miejscowości dawnej i współczesnej.

2. Zakłady przemysłowe to obiekty pełniące przede wszystkim funkcję gospodarczą składające się z więcej niż jednego budynku albo zajmujące pewien obszar terenu, np. folwarki, smolarnie, cegielnie.

3. Budynki i konstrukcje reprezentują trwałe struktury antropogeniczne jednolite pod względem pełnionej funkcji, np. młyny czy wiatraki.

4. Nazwy obiektów fizjograficznych. Na mapie Gaula/Raczyńskiego jest znalazły się 22 nazwy, które dotyczą różnych obiektów fizjograficznych, głównie bagien, gór i rzek.

5. Drogi. Do bazy danych wprowadzono informacje o przebiegu głównych dróg, reprezentowanych podwójną wstęgą.

6. Hydrografia (liniowa i powierzchniowa). Jako hydrografię liniową ujęto rzeki, natomiast powierzchniową jeziora oraz rzeki, które na mapie Gaula/Raczyńskiego były pokazane powierzchnią.

7. Pokrycie terenu: bagna i lasy

8. Obszary powiatów.

Innym problemem w opracowaniu bazy danych była nieciągłość treści mapy, która – jak już wspomniano – w wielu miejscach była niedokończona. Na pograniczu arkuszy Babimost i Międzyrzecz mamy do czynienia z „białymi plamami”, które w modelu wektorowym uzupełniono mapą Gilly’ego, na której zapewne oparto mapę Gaula/Raczyńskiego. Każdy tak rekonstruowany obiekt posiada odpowiedni atrybut pozwalający na jego identyfikację. Ten zabieg można porównać do odtworzenia nieczytelnego fragmentu pisma na rękopisie (Ryc. 5).


Ryc. 5 Uzupełnianie przestrzennej bazy danych za pomocą mapy Gilly’ego

Aplikacja web-GIS

Wyżej opisane dane, i.e. skalibrowane arkusze map w wersjach czarno-białej i kolorowej oraz kartograficzna wizualizacja baza danych przestrzennych udostępniane są w aplikacji internetowej typu web-GIS. Aplikacja oparta na technologii open-source (Geoserver, OpenLayers, Heron) pozwala na wyświetlanie warstw informacji oraz podstawowe zapytania atrybutowe i przestrzenne. Można np. wyszukać miejscowości według nazwy (historycznej i współczesnej), wyświetlić miejscowości tylko w danym powiecie (zapytania przestrzenne), wyświetlić podstawowe informacje o każdym z obiektów, a także wyeksportować dane do arkusza kalkulacyjnego. Możliwe jest także pobranie geobazy i przeprowadzanie własnych analiz przestrzennych.

Podsumowanie

Cyfrowa edycja mapy Gaula/Raczyńskiego jest jak dotąd pierwszą, której założenia oparto na analizie dotychczasowego dorobku w tym zakresie. Jest ona propozycją pewnego modelu cyfrowych edycji map, stanowi również produkt będący pomiędzy mapami dawnymi a kartografią historyczną. Edycja mapy jest jej cyfrową reprezentacją i umożliwia korzystanie z tego cennego źródła przez różne grupy badaczy. Została przygotowana zgodnie z nowoczesnymi wymaganiami technologicznymi, ale jednocześnie zachowała charakter edycji źródłowej: krytycznej reprezentacji dokumentu rozumianej zarówno jako proces (udokumentowana metoda pracy), jak i produkt (efekt w postaci udostępnionych danych).

Na zakończenie można udzielić odpowiedzi na kluczowe pytania ze wstępu:

1. Czy reprint bądź skan rękopisu znajdującego się w archiwum jest już edycją mapy oraz czy baza danych przestrzennych treści mapy jest jeszcze jej edycją?

2. Jaki katalog ingerencji edytorskich dopuszczalny jest, aby opracowana edycja była jeszcze edycją mapy, a nie cyfrową mapą historyczną?

Jeżeli chodzi o pierwsze pytanie, to autor stoi na stanowisku, że pojęcie edycji można w przypadku źródeł kartograficznych traktować dosyć szeroko. To znaczy, że zarówno udostępnienie użytkownikom skanu źródła wraz podstawowymi informacjami jest już jego edycją, a z drugiej strony – umieszczenie w aplikacji internetowej cyfrowej, wektorowej reprezentacji treści mapy: jeszcze jego edycją. Cyfrowe facsimile jest już edycją ze względu na charakter źródeł kartograficznych. Korzystając z zeskanowanego rękopisu źródła pisanego pozbawionego indeksu geograficznego, aby znaleźć miejscowość, musielibyśmy przeglądać setki stron, natomiast w przypadku mapy topograficznej wystarczy sięgnąć po odpowiedni arkusz wskazany w skorowidzu. Edycja mapy na takim podstawowym poziomie jest już dosyć użyteczna, chociaż nie jest to – co oczywiste – edycja kompletna i pełna. Taka edycja umożliwia jednak zaawansowanym użytkownikom samodzielną pracę z mapą po jej pobraniu. Z drugiej strony mamy edycje w postaci wyłącznie danych wektorowych zgromadzonych w bazie, które dają nam przetworzone w pewien sposób informacje, ale nie zapewniają wglądu do obrazu mapy. Najlepszym rozwiązaniem byłoby zatem połączenie obydwu i udostępnienie zarówno facsimile mapy, jak i bazy danych.

Odpowiedź na drugie pytanie jest bardziej skomplikowana. Przygotowując edycję mapy Gaula/Raczyńskiego, autor uzupełniał braki mapy na podstawie mapy Gilly’ego. Można to uzasadnić dwojako: po pierwsze, mapa Gilly’ego była źródłem danych do mapy Gaula/Raczyńskiego, a po drugie uzupełnieniom podlegały jedynie te elementy rysunku, które były widoczne na wydawanej mapie, ale z różnych przyczyn nieczytelne, np. zasięg zabudowy miejscowości pozbawiony nazwy. W takiej sytuacji nazwę uzupełniano na podstawie mapy Gilly’ego. Można by jednak pójść o krok dalej i uzupełnić na podstawie mapy pruskiej powiat wschowski, który na mapie Gaula/Raczyńskiego wyrysowany został w połowie. Gdyby pójść o dwa kroki dalej i uzupełnić brakujące powiaty Departamentu Poznańskiego Księstwa Warszawskiego, czy nawet całe Księstwo Warszawskie w oparciu o np. mapę Heldensfelda. Wówczas mielibyśmy kompletną, cyfrową reprezentację informacji topograficznej tego obszaru na początek XIX w. W dalszych krokach można by uzupełnić informacje w ujęciu diachronicznym: uwzględnić mapę Kwatermistrzostwa, Urmesstischblätter czy zdjęcie franciszkowskie.

W którym z tych kroków kończy się opracowywanie cyfrowej edycji, a rozpoczyna cyfrowej mapy? Według autora, uzupełnianie informacji, których ślady są na mapie podlegającej edycji jest jeszcze jej edycją, natomiast dodawanie do niej nowych obiektów na podstawie innych map – opracowywaniem mapy historycznej. Innymi słowy: dodanie nazwy do miejscowości, której zabudowa została wyrysowana to uzupełnienie informacji, a dodanie zupełnie nowej miejscowości to dodanie informacji i początek opracowywania mapy historycznej. W tym sensie edycja mapy Gaula/Raczyńskiego jest niczym więcej niż jej cyfrową edycją. Postulatem na przyszłość, z uwagi na potrzeby geografii historycznej powinno być jednak nie tyleż opracowywanie cyfrowych edycji map, ale baz danych historycznych opartych na edycjach.

Podziękowania

Chciałbym podziękować dyrektorowi Archiwum Państwowego w Poznaniu, p. H. Krystkowi za zgodę na udostępnienie w Internecie skanów mapy Gaula/Raczyńskiego. Dziękuję również pracownikom Archiwum Państwowego oraz Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu za życzliwość i możliwość konsultacji. Dziękuję również dr. hab. M. Słoniowi, który były pomysłodawcą tego projektu, jak również wszystkim Koleżankom i Kolegom z Zakładu Atlasu Historycznego IH PAN, którzy służyli mi pomocą, konsultacją i radą.


Licencja Creative Commons
Cyfrowe edycje map dawnych: perspektywy i ograniczenia na przykładzie mapy Gaula/Raczyńskiego (1807-1812) autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.